Сэтгэлийн Огторгуй

Цагаан сүлдний магтаал

2012-02-28T19:37:00.002-08:00

* * ***

2012-02-14T21:13:00.000-08:00

"Асу ину асугай,үкэсү инү үкэсүгэй" Бодончар мунхаг

* * ***

2012-02-07T01:42:00.000-08:00

"УМ МАНИ БАД МЭ ХУМ" бол үхлийн хорыг мөнхийн ус болгон хувиргахын тулд ертөнцийн хамгийн доод ёроолд ч аймшиггүйгээр бууж ирэх цэцэн зүрхний дээд илэрхийлэл юм..."
*** *** ***
"Тарнид нууц юм нэгээхэн ч байдаггүй.Харин өөрийнхөө дотоод чанадын нууцыг нээж чадаагүй л бол тарнийн нууц увьдисийг эзэмшиж чадахгүй..."

"Дээд Алтангэрэлт судар аймгийн эрхэт хаанаас зүүдэнд наманчилсан"хэмээх дөтгөөр бүлэг"-ээс

2012-01-22T22:26:00.000-08:00

Дээд Алтангэрэлт их хэнгэрэгийн дуугаар
Гурван мянган ертөнц,гурван ертөнц энд
Муу заяаны зовлон,эрлэгийн зовлон хийгээд
Хоосрохын зовлон,зовлон амирлах болтугай..."
"Дээд Алтангэрэлт судар аймгийн эрхэт хаанаас өнгөрсөн хийгээд ирээдүй ба эдүгээ заларсан үнэнхүү төгсгөсөн бурханы орон бүгдийг магтсан" хэмээх нэрт долдугаар бүлэг-ээс
"...Дээд Алтангэрэлтийн наманчилгааны хүчээр
Миний буян машид гийх болтугай
Миний бодийн гэгээ машид ариун болж
Машид хиргүй билгүүний дээд гэгээгээр
Миний биений гэрэл нь гийх болтугай..."
"...Магад дээд Алтангэрэлтийн наманчилгааны хүчээр
Миний хилэнцийн нуур хатах болтугай
Миний үйлийн далай барагдах болтугай
Миний нисванисын далай ширгэх болтугай
Миний буяны далай дүүрэх болтугай..."

"Хутагт хос судар"-ын зүйлээс

2012-01-22T22:09:00.000-08:00

"...Сайн сайхныг үзвэл сайн болой
Бурхад ялгуугсадыг үзвээс сайн болой
Дээдийн ном эрдэнийн орон тул сайн болой
Бурсан хуврагыг үзвээс сайн болой
Хос номын зүйл сургааль ч сайн болой
Хилэнц нүглийг эвдвээс сайн болой..."

Why I Am Not a Painter

2012-01-18T23:26:00.000-08:00

Frank O'Hara (1926-1966)
I am not a painter, I am a poet.
Why? I think I would rather be
a painter, but I am not. Well,

for instance, Mike Goldberg
is starting a painting. I drop in.
"Sit down and have a drink" he
says. I drink; we drink. I look
up. "You have SARDINES in it."
"Yes, it needed something there."
"Oh." I go and the days go by
and I drop in again. The painting
is going on, and I go, and the days
go by. I drop in. The painting is
finished. "Where's SARDINES?"
All that's left is just
letters, "It was too much," Mike says.

But me? One day I am thinking of
a color: orange. I write a line
about orange. Pretty soon it is a
whole page of words, not lines.
Then another page. There should be
so much more, not of orange, of
words, of how terrible orange is
and life. Days go by. It is even in
prose, I am a real poet. My poem
is finished and I haven't mentioned
orange yet. It's twelve poems, I call
it ORANGES. And one day in a gallery
I see Mike's painting, called SARDINES.

БИ ЗУРААЧ БИШ ГЭЖ ҮҮ

Би зураач биш ээ,би бол яруу найрагч

Бийр бүжиглүүлэгч байх нь сайхан боловч

Би яагаад ч юм тэгсэнгүй дээ.Харин

Майк Голдберг нэгэн зураг зурж эхлэх үед

Би очлоо.”Дээшээ суу,юу уух вэ” гэсээр

Бэхсийн эзэн намайг зочлов.

Би уулаа,бид суулаа.

Би дээш харлаа.

“Май загас уу даа,энэ чинь”

“Мөн байна ,тэр л хэрэг болж дээ” гэж бодсоор

Хоног өдөр өнгөрөн одсоор л

Хэрэг болгон би тэднийд очсоор л.

Харин нэг өдөр очтол

Хүсэн хүлээсэн зураг бэлэн болжээ.

“Хаана байна вэ, Май загас?”

Хэдэн үсэг л үлдээ шив дээ.

“Хэт олшроод ийм болчихов ” гэлээ, Майк .

Хорвоо дээрх өнгөний тухай

Жүрж мэт улбар шар өнгөний тухай

Нэгэн өдөр бодохуйяа

Нэгэн бадаг шүлэг тэрлэвэй,би.

Нэгэн бадаг шүлэг минь

Нэгэн бадаг шүлэг бус

Нэгэн хуудас үсэг болвой.

Дахиад нэгэн хуудас.

Дахиад бас нэгэн хуудас. Гэхдээ

Улбар шар өнгөний тухай бус,

Угалзруулж хээлсэн үсэгнүүдийн тухай ч бус

Улбар өнгө болоод амьдрал ямархан уйтай байдаг тухай

Учирлан бичлээ ,би.

Үглээ хүүрнэл илүү мэт ч

Үнэндээ би жинхэнэ яруу найрагч аа.

Улбар шар өнгөний тухай бодол арилсан цагт л

Уянгат яруу найраг минь төгсөнө.

Уяхан тэр арван хоёр шүлгийг

Улбар шарууд хэмээн нэрийдвэй.

Уран зургийн хүрээлэнд байгаа

Майкийн зургийг харин

Май загас хэмээн дуудвай

Эгшигт охин тэнгэрийн хөвгүүн

2011-11-07T20:45:00.000-08:00

1992 оны намар Монгол телевизд сурвалжлагч,хөтлөгч шалгаруулж авна гэсэн зар явлаа.Тэр дагуу би очиж бүртгүүлбэл зуугаад залуучууд ур чадварын шалгалт өгөхөөр цугласан байв.Бие биенээ огт танихгүй,бишүүрхэнгүй зогсон,нэрээ дуудахыг хүлээх зуур нүүрэмгий туранхай бор залуу дөхөн ирж,хаанаас ирсэн, ямар мэргэжилтэй гэх зэргийг минь асуун,өөрийгөө Завханых,бага эмчийн мэргэжилтэй шүлэг бичдэг,анхны номоо гаргах санаатай гэх зэргээр тов тодорхой танилцууллаа.Шүлэг бичдэг,адилхан анагаахад сурч байсан нь тэр олон дундаас бид хоёрын илүү дотносохын шалтгаан болж,шалгалтын хоёр гурав хоногийн дотор сайхан найзууд боллоо.Тэгээд ч зуугаад залуусын дотроос тэнцсэн нь бид хоёроос гадна өөр гурав дөрвөн залуу л байсан юм.Ууганаа маань “Цагийн хүрд”-д сурвалжлагч ,би Хүүхдийн редакцид туслах найруулагчаар ажиллахаар болов.Ингэж л бид хоёр өдөр бүхэн уулздаг,утга зохиолын тухай

мэдсэн дуулснаа ярьдаг,голдуу мань хүн ярьж ,шүлгээ уншиж,би амаа ангайн сонсоно доо.Өөрийн болоод бусдын олон шүлгийг цээжээр урсгаж,нэг их сайхан гэнэн мөрөөдөмтгий нь надад таатай санагдана.Намайг шүлгээ унш,хэр олон шүлэгтэй вэ хэмээн шалгаах боловч би олон шүлэг бичээгүй,хүнд нэг их үзүүлдэггүй,цээжээр мэддэгүй гэсэн шалтгаан тоочин цааргална.Найз маань хэнтэй ч их эвсэг,найрсаг харьцана.Телевизийнхэнтэй аль хэдийнээ танилцаж,найз нөхөд,ах дүү болчихсон,энэ хүн манай Завханых гээд удам судраар нь мэдчихсэн байдагсан.Ажилд орсны дараа хавар Ууганаа маань намайг дуудаж,-Хоёулаа утга зохиолын дээд сургуульд орьё.Би бол орохоор шийдсэн.Шинэ сургуулийн анхны оюутан больё л доо.Газар газрын олон сайхан яруу найрагчидтай танилцана шүү дээ...” гэж дээр дээрээс нь давхцуулан ярьсаар миний сэтгэлийг бүүр хөдөлгөж орхилоо.Би ч тэр дорхноо зөвшөөрч,намар нь гэхэд “Бэрс” дээд сургуулийн сэтгүүлзүйн ангийн оюутан болдог юм байна.Найз маань жирийн нэг оюутан биш,Оюутны зөвлөлийн дарга ч билүү нэг сэтэр аль хэдийнээ зүүгээд амжжээ.Хавар ярьж байснаараа ёстой л газар газрын,нутаг нутгийн шүлэг бичдэг залуусыг нэг доор,нэг ангид цуглуулж чаджээ.Увсаас Я.Бадамсүрэн,Завханаас Ц.Бавуудорж, Ховдоос Н.Баасанжав,Дорнодоос Ц.Бат-Орших,Хөвсгөлөөс Б.Мягмаржав... гээд олон сайхан яруу найрагчид ирсэн байлаа.Утга зохиолын урланг төрийн соёрхолт,СГЗ Дарма.Батбаяр багш удирдана.Энэ л хичээл бидний хамгийн сонирхолтой,хүсэн хүлээдэг ганц хичээл байлаа.Тус урланд дээрх нөхдөөс гадна М.Амарбаяр,Я.Мөнхжаргал,Л.Пүрэвням,Ч.Туул,Орхонтуул,С.Бямбасүрэн,Мөнгөнтуяа,Оюунчимэг,Байгалмаа...зэрэг зэрэг оюутнууд нэгдэн нэгэн гал болно.Үймээн шуугиан,үлгэр жишээ аль алинийг нь энэ хэдэн нөхдүүд л үзүүлнэ шүү дээ.Одоо энэ галынхан ихэнх нь анхны номоо уншигч олондоо өргөн барьснаас гадна зарим нь ард түмний хүндтэй уран бүтээлч болжээ.Би гэдэг хүн энэ л нөхдийн дунд нүдээ нээж,утга зохиолын дөртэй болж,урлан бүтээхийн жаргал зовлонг амссан азтай хүн.Өчүүхэн намайг олны дотор оруулж,жинхэнэ утга зохиолын үүд хаалгыг надад нээж өгсөн хүн бол миний эрхэм дотнын анд,Завхан аймгийн Завханмандал сумын харьяат,авьяаслаг яруу найрагч Чойжилсүрэнгийн Ууганбаяр билээ.Оюутан байхаасаа л бид хоёр тухайн үеийн “Засгийн газрын мэдээ”,”Хөдөлмөр” сонин,”Алаг хорвоо”,”Хонгорзул “ сонинуудад хамт ажиллаж амьдрал ахуйдаа нэмэрлэнэ..Хэрвээ Ууганаа бид хоёр уулзаж танилцаагүйсэн бол би өдийд сэтгүүлч болоочуу үгүй чүү,энэ олон сайхан нөхөөдтэйгөө жаргал зовлонгоо хуваалцан хориод жил нөхөрлөөчүү ,үгүй чүү.Хэдийгээр урлангийн хэд маань дотно сайхан андууд болсон хэдий ч ажил амьдралын эрхээр барагтай л бол уулзалдахгүй.Хааяа нэг цуглах болвол тэр бүхнийг Ууганаа л зохицуулна.Ингэж л миний амьдралд өгүүлж баршгүй тус хүргэсэн хүн бол эрхэм анд Ууганаа минь хэмээн би үргэлж сүслэн боддог юм.

Анд минь мөнчиг уяхан найрагч байсан даа.Охид бүсгүйчүүдийн гоо сайхныг магтан дуулж,Завхан нутаг,Сартуулын тухай нүдэнд харагдтал ярина.”Шүргэсхийгээд өнгөрөхөд гурван өдрийн зовлон нимгэрэх Шүхэрдулам...”,”Дуулаад л явмаар холын хайр Хөхцавын бүсгүй...”,”Гоо төгөлдөр Ариунмөр...”,”Харцанд нь өртсөн эр хүн,гучин жил дэмий тэнэмээр Нансалмаа...”,”Хаврын шөнийн анхилхан сар мэт Анхтуяа...”,”Намар оройтож ниссэн увуу Банзрагчмаа...”,”Газарт үзэгдсэн тэнгэрийн сэндэр охин Ундраа..”,”Дарьгангын охид даруухан хэрнээ ширүүхэн,Давхраат алаг нүд нь дэргэд нисээд ирсэн лимбэний аялгуу...” гээд л уянгалуулж гарна.Сайхан бүсгүйн тухай сайхан шүлгийг анд минь л бичиж байж дээ.

“Цөлийн чоно мэт ганцаардавч цөс ихтэй хүний үр би...” хэмээн хийморь юугаан асаан, цог золбоогоо бадруулж,Отгонтэнгэрийн адистэдээр онгодоо хөглөж залуу нас,хүсэл тэмүүлэл,ухаарал гэгээрэл,ертөнцийн жам ёсны гэрэлт бадгуудаа мөнхлөн сийлж,уянгалан дуулсан Эгшигт охин тэнгэрийн хөвгүүн билээ,анд минь.

“Явуу цагаан сар шиг зүрхтэйсэн билээ би

Ятга шанзны эгшиг шиг сэтгэлтэйсэн билээ би

Яруугийн голын ус шиг сэрүүн нүдтэйсэн билээ би

Ялдам хонгор талын салхи шиг зантайсан билээ би “ хэмээн тэр өөрийгөө “зурсан” байдаг юм.Яг л тийм яруухан хөгжим муу найзийнх нь сэтгэлд ягуухнаар эгшиглэсээр л байх юм даа,Ууганаа минь...

Т.Эрдэнцогт

2009 он. Ирланд.Даблин хот

2011 он. Улаанбаатар

2011-11-07T20:34:00.000-08:00

***

2011-10-30T23:28:00.000-07:00

Багш дор мөргөм үү

2011-10-30T21:15:00.001-07:00

\Их хутагт Бакулаг жанч халахад тавьсан ерөөл\

Åðòºíöèéí þì á¿õýí ó÷ðàë åðººëòýé. Ýðòíèé ìýðãýäèéí ñóäàð øàøäèðò íîìò ãóðâàí óëñ õýìýýãäýí àëäàðøñàí Ýíýòõýã, Òºâä, Ìîíãîë îðíîî Áóðõàíû øàøíû ò¿ãýí äýëãýð÷ õóòàãò õóâèëãààä , èõ áàãà 10 óõààíä íýâòýðñýí ìýðãýä îëíîîðîî òºðºí ãàð÷ õàìàã àìüòíû òóñûí òóëä áóÿí õèøãèéг ñ¿ìáýð óóë ìýò öîãöëîîí ýíýðýë íèã¿¿ëñýíã¿éí ñýòãýëèéã ñ¿í äàëàé ìýò óíäðààæ, ýðäýì îþóíû ãýðëèéã ãýãýýí íàðàí ìýò ò¿ãýýñýýð èðñýí áèëýý.Õîðâîîãèéí àìüäðàëûí óòãà ó÷ðûã òàíèí áàðüæ, ñýòãýëèéí èõ àìãàëàíã îëñîí Áóðõàí áàãøèéí àðâàí çóðãààí øàâüä øàøèí íîìûí ¿éëñ ¿ðãýëæèä ººäºº äýâøèæ áàéõûã áýëãýäýí ìîíãîë÷óóä ºíº ýðòíýýñ áîäîõ óõààí, ñàíàõ ñýòãýëäýý äààòãàí çàëáèðñààð èðæýý. Áóðõàí áàãøèéí ýäãýýð 16 àðõàä øàâü äîòðîîñ õóòàãò Áàêóëà õýìýýõèéã ãîëëîí òàõèæ, Ìîíãîëûí á¿õ ñ¿ì õèéäèéí õóðàë íîìûí ºäºð ºäðèéí óíøëàãàä:

“Õóòàãò Áàêóëàãèéí òààëëûã ¿¿ñãýñíèé õ¿÷ýýð

Õóðäíàà àðâàí ç¿ã õóâðàã òîéí íóãóóä

Õóâüò çîõèëäîõûí íºõöºë õýçýý ÷ ¿ë ¿ã¿éðýýä

Õóðàì àãøíààð ñîíñîõ ñàíàõ áÿñàëãàõ á¿ãä àðâèäàõ áîëòóãàé ”õýìýýí çàëáèðàë åðººë
òàâüæ, Áàêóëà ýðõýìíýñýí 16 àðõàäûí õºðãèéã ø¿òýæ áàéñàí íü ò¿¿õýí ¿íýí þì, Óã õºðºãò Áàêóëà àðõàäûã ,ªíäºð ãýãýýíèé ìàÿãòàé õàëçàí ,òºâ ñàéõàí ,äóãóé öàãààí ä¿ðòýé, äýýä óðóóëäàà õî¸ð æèâýðòýé,ìîíãîë òîéðóóëãà çàõòàé õóâöàñ áàðèíòàãòàé,ç¿¿í ìóòàðò íü ýðäýíýýð áººëæèæ áóé àì öàãààí õóëãàíûã áàðèóëàí á¿òýýæýý, Ýíý á¿ãä íü øàøèí äîðîéòîõûí öàãò òýðáýýýð Ìîíãîëä ìîðèëîí èðæ ñýðãýýí äýëãýð¿¿ëýõ äàìæàà òàíãàðàãòàé õýìýýí ýø áîøèãò ¿ç¿¿ëñíèéã äóðäàí õ¿ñýìæèëæ áàéñàí íü áèåëëýý îëæ áèëãèéí óëèðëûí Õ¯II æàðíû öàãààí ìîðèí æèë áóþó 1990 îíä ÁÍÝÓ- ààñ Ìîíãîë óëñàä ñóóõ Îíö Áºãººä Á¿ðýí Ýðõò Ýë÷èí ñàéäààð Áàêóëà ãýãýýíèé õóâèëãààí ä¿ð Ê¿øîê Áàêóëà ðåíá¿¿÷è òîìèëîãäîí Ìîíãîë îðíîî çàëàð÷ èðëýý. Ò¿¿íèéã ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí ñ¿ñýãòýí îëîí á¿ãäýýð ã¿í áèøðýëò ñýòãýëèéí óãààñ áàÿðëàí , èäýý öàéíû äýýæýý áàðèí , ýäèéí äýýä õàäãàà äýëãýí õ¿ëýýæ , àìüä ãýãýýí ä¿ðèéã íü õàðæ, àäèñ àðàâíàé õ¿ðòýõèéã õè÷ýýí, óãòàí òîññîí þì. ªºðºº ÷ òýð òóõàéãàà… “Ýíýòõýã óëñûí åðºíõèé ñàéä Ðàæèâ Ãàíäè ãóàé íàìàéã Ìîíãîë óëñàä ñóóõ Ýíýòõýãèéí ýë÷èí ñàéäààð çàðëèã áóóëãàñàí íü ÷óõàìõ¿¿ ìèíèé ýðòíýýñ ñàíàñàí ýãýýðýë õ¿ñëèéã á¿òýýõýä íàð ãàëä íºõºðëºæ , ñàð óñàíä èæèëäñýí äîð ëóãàà àäèë áîëîâ” õýìýýí ººðèéí íàìòàðòàà íýí òààëàëòàé äóðñàí áè÷ñýí áàéëàà.

Áàêóëà ðåíá¿¿÷è öàñòûí èõ óóëñûí äóíä îðøèõ Ëàäàêò, Íàíâà- òàÿà õààíû ºðãºº ãýðò 1917 îíû 5 ñàðûí 19- íä ìýíäýëæýý. Ò¿¿íèé ìýíäýëñýí ýíý ºäºð íü Áóääà áàãøèéí ìýíäýëñýí , Áóðõàí áîëñîí ,Íèðâààí ä¿ð ¿ç¿¿ëñýí 3 èõ ä¿éöýí öàãòàé äàâõöñàí íü îíöãîé èõ áýëýã øèíæ áîëæýý. Õàí õºâã¿¿íèéã óðüä ä¿ðèéí ÕIÕ õóâèëãààíààð 3 ñ¿¿äýðòýéä íü òàíèí òîäðóóëæ, 5 ñ¿¿äýðòýé íü õóòàãòûí øèðýý ñóóäàëä íü çàëñàí áàéíà. 10 íàñòàéäàà Òºâäºä çàëðàí áóðõàíû øàøíû ýðäýì óõààíä õè÷ýýíã¿éëýí ñóðàëöàæ, íîìûí ºíäºð äýýä õýðãýì öîë õ¿ðòýí, 14 æèëèéí äàðàà òºðºëõ Ëàäàêèéíõàà Áýò¿á õèéäýä ìîðèëîí ñ¿ñýãòýí îëîíä ñóðãààë àéëäâàðàà ò¿ãýýæ áàéëàà. 1949 îíä Ýíýòõýãèéí åðºíõèé ñàéä Æàâõàðëàë Íåðó Ëàäàêò çî÷ëîõ ¿åäýý Áàêóëà ðåíá¿¿÷èéòýé óóëçàí Ëàäàêèéí ¿íäýñíèé õóðëûí äàðãààð àæèëëàõûã õè÷ýýíã¿éëýí õ¿ñ÷ýý. Øàøíû ç¿òãýëòýí òýðýýð õè÷íýýí ó÷èðëàí òàòãàëçñàí õýäèé ÷ õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâàõààñ ººð àðãàã¿é áàéäàëä õ¿ð÷ , òºðèéí àæèëä ç¿òãýõ èõ ¿éëñýý èéíõ¿¿ 32 íàñ ñ¿¿äýðòýéäýý ýõýëæýý. Óäàëã¿é Áàêóëà ðåíá¿¿÷èéã Ëàäàêèéí àñóóäàë ýðõýëñýí ñàéäûí àëáàí òóøààëä òîõîîí òîìèëñîí íü Ýíýòõýãèéí çàñãèéí ãàçðààñ õÿçãààð íóòãèéí çîí îëíûõîî òóñûí òóëä á¿õíýý çîðèóëàõûã èòãýí äààòãàñàí õýðýã áàéëàà. Íýãýí ìÿíãà åñºí çóóí æàðàí äîëîîí îíä Ýíýòõýãèéí ïàðëàìåíòèéí ãèø¿¿íýýð ñîíãîãäîí 10 æèë àæèëëàõ õóãàöààíäàà òºðºëõ àðä ò¿ìíèéõýý àõóé àìüäðàë, àìèí çóóëãà, ýðäýì áîëîâñðîë , õºãæèë äýâøèë , àëñ èðýýä¿éí òºëºº ñýòãýë îþóíàà çîðèóëæ áàéëàà. ªã¿¿ëýí áóé ýíý ¿åñò Áàêóëà ðåíá¿¿÷è äýëõèéí îëîí îðîíä ìîðèëîí ñ¿ì ñóâðàãà á¿òýýõýä îðîëöîí ,Áóðõàí áàãøèéí ñóðãààëèéã äýëãýð¿¿ëñýýð áàéñàí þì. ¯¿íèé äîòîð Ìîíãîë îðîíä õî¸ð, ãóðâàí óäàà çàëðàí ñ¿ñýãòýí îëíû ýãýýðýë õ¿ñëèéã õàíãàí, øàøèí íîì ñàéòàð ìàíäàõûí åðººë òàâüæ áàéæýý. Õàðèí 1989 îíû ñ¿¿ëýýð Ìîíãîë îðîíä ìîðèëîõäîî øàøíû ýë÷ òºäèéã¿é òºðèéí ýë÷èí ñàéä áîëîí ºëìèéí ëÿíõóàã çîõèîñîí íü ñàéí öàãèéí ñàëõèíû àÿñ íààø ýðãýæ, øàøèí áóðõíàà ¸ñ÷ëîí ø¿òýõèéí õóâü äàõèí áèäýíä òîõèîñîí þì. Íîìûí à÷èò áàãø òýðýýð áèäíèé ìîíãîë÷óóäàä õàíäàí àéëäàõäàà:“Èõ ìîíãîëûí ñ¿ñýã òºãñ, íîì íýãò àõàí ä¿¿ íàðòàà àðèóí ñýòãýëèéíõýý àëä öàãààí õàäãèéã ñóíãàí äýëãýæ, àìàð àìãàëàíã òàíü àéëòãàí ìýäýõèéí ÿëäàì Áóðõàíû øàâü ãýëýí ìèíèé òóñëàõóé ñýòãýëèéí àãààðààñ ¿¿äýí ºã¿¿ëýõ ñóðãàìæèéí ¿ãèéã ñîíîðäîí ñààòàõûí ýãýýðýí õ¿ñì¿é.Ýä¿ãýý áèäíèé îëñîí õ¿ì¿¿í òºðëèéí öàã õîðîì á¿ðèéã äýìèé òóñã¿éä ¿ë ñ¿éòãýí , á¿õíèéã ñàéí ñàéõíû òºëºº , ýíýðýë íèã¿¿ñëèéí òºëºº, ýðäýì îþóíû òºëºº çîðèóëàõàä ñóðàëöàæ , ýõëýýä îëíûã ñîíñîæ , äàðàà íü ñîíññîíîî ñàéòàð ñàíàæ, ýöýñò íü ñîíñîæ ñàíàñíàà òîãòîîí áÿñàëãàõóéä õè÷ýýâýýñ ÷óõàìõ¿¿ ìýðãýí á¿òýýë÷ áîëìóé” õýìýýæýý. Õóòàãò ò¿¿íèé àéëäñàí íîì ñóðãààëûã àíõààðàí ñîíññîí õ¿í á¿õýí áàãø øàâèéí áàðèëäëàãà òîãòîîæ, óëìààð òîîëøã¿é îëîí áîëæ, Ìîíãîë íóòãèéí äºðâºí ç¿ã , íàéìàí çîâõèñûí çîí îëîí íîìûí èõ õóòàãòûã Áàêóëà áàãø õýìýýí äýýäëýí õ¿íäýëäýã áîëæýý.Áàêóëà áàãø Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàðò ýíõ òàéâíû ñóâàðãà á¿òýýõ áîëîí ìîíãîë ãàçàð ìîíãîë øàâü íàðàà ñóðãàõ õèéä áàðèõ ãàçàð õ¿ññýíä ¸ñîîð áîëãîí, 1991 îíä Áóðõàíû øàøíûã ¿ëãýð æèøýýãýýð ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ õèéä áóþó Áýò¿á õèéäèéã öîãöëóóëàõ ãàçðûã äýýðõèéí ãýãýýíòýí 14- Äàëàé ëàì àäèñëàí áîëãîæ, òóõàéí ¿åèéí Ñî¸ëûí ñàéä Í.Ýíõáàÿð ,Ãàíäàí õèéäèéí äýä õàìáà, áîëîí Óëààí áààòàð õîòûí äàðãà Ýíýáèø íàð Áàêóëà áàãøèä áàðààëõàí øèíýýð áàðèõ õèéä - ñóðãóóëèéí òóõàéä ÿðèà çºâøèëöººíèéã ñàéòàð õèéæ, Ýíýòõýãèéí äîêòîð Êàðàí Ñèíõ Ãàíãà ìºðíèé óñààð ãàçðûã àðèóòãàí ¿¿äèéã íýýñýí íü ãàðàã îäíû ó÷ðàë òîõèîë, ºëçèé áóÿíû áàðèëäëàãàòàé ñàéí ºäºð øàâü îëîí , ñ¿ñýãòýí àðäûí õàìòààð èõýä áàÿñàí çàëáèðñàí áèëýý.

Èõ õóòàãò Ýíýòõýã îðíîîð àÿëàí òºðèéí áîäëîãî øèéäâýðèéí çýðýãöýý áîäü ñýòãýëèéí ñóðãààëèéã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëæ, Ýíýòõýãèéí Çàñãèéí Ãàçðûí íýðèéí ºìíººñ äýëõèéí îëîí îðîíä çàëðàí òºðèéí ýë÷èéí àìàðã¿é ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéëàà. Äýëõèéí óëñ ã¿ðýí á¿õýíä õ¿ñýí õ¿ëýýäýã øàâü íàð áîëîîä õàìòðàí ç¿òãýã÷äýýðýý õ¿ðýýë¿¿ëñýí ýðõýì áàãø Ëîíäîíãèéí øàøèí õàìãààëàõ õîëáîîã ¿íäýñëýæ , Ìîíãîëûí Àçèéí Áóääèñòóóäûí Ýíõòàéâíû áàãà õóðëûí åðºíõèéëºã÷, Ýíýòõýãèéí Ìàõàáîäü íèéãýìëýãèéí äýä åðºíõèéëºã÷ ,Áåíãàëèéí Áóääèñòóóäûí åðºíõèéëºã÷ çýðýã õ¿íäòýé, õàðèóöëàãàòàé îëîí àëáûã õàøèí áóðõàíû øàøíûã õºãæ¿¿ëýõýä áèå ñýòãýëèéí èõ õóâü íýìýð îðóóëñíûõàà òºëºº “Øàøèí õàìãààëëûí äýýä èòãýë- áèøðýëò ëàì” ºðãºìæëºëèéã õ¿ðòýí, Ýíýòõýãèéí åðºíõèéëºã÷” Áàäìà áóøàí” õýìýýõ ãàâúÿàíû îäîíãîîð øàãíàæ , Ìîíãîë Óëñ òºðèéí äýýä øàãíàë “Àëòàí ãàäàñ “ îäîí õ¿ðòýýæ áàéëàà. Èõ áàãø õóòàãò ëàì Áàêóëà ìîíãîëûí çàëóó õóâðàãóóäûã Ýíýòõýã, Ò¿âäèéí ãàçðàà ñóðàëöóóëàí íîìûí àâøèã õ¿ðòýýõ , Ýíýòõýãèéí ñî¸ëèéí òºâèéã ìîíãîëä íýýõ , Áóðõàí áàãøèéí èõ ä¿éöýí ºäðèéã òýìäýãëýí áóÿí õóðààõ , áóðõàíû ñóðãààë íîìûã îðóóëàí õýâëýõ çýðýã ãýýä òîî÷èæ ¿ë áàðàì òºð øàøíû ¿éëñýä ñýòãýë ç¿òãýëýý çîðèóëæ ÿâñàí áèëýý.Áóðõàíû øàøíèéã ºíº ¿¿ðä äýëãýð¿¿ëýí ãèéã¿¿ëýõ íýãýí ¿ç¿¿ðò ñýòãýëèéã óðä òºðëèéí ä¿ðýýñ ýíýõýí ÷ºëºº ó÷ðàë áîëîí ýöýñ õîéäûí îëîí îëîí ä¿ðèéí òóðøèä ÷àíäëàí áàðèìòëàõ àíäãàé òàíãàðàãòàé áóÿíû ñàäàí Áàêóëà ðèíá¿¿÷è Ò¿âäýí ×îãíîð òàíû ºðí¿¿ëñýí èõ ¿éëñ èðýýä¿éí õîé÷èéí ºäð¿¿äýä óëàì á¿ð óíäðàí áóðõàíû îëîí øàâü íàð áóðñàí îëîí õóâàðãóóä òàíü ýíõ àìãàëàíãèéí õîòîë ÷óóëãàíûã öàã ¿ðãýëæèä çîõèîí ¿éëäýõèéí åðººë òàëáèÿ. Àëü ãàçðàà ÿâàâ÷ àðâàí öàãààí áóÿíû ¿ðèéã òàðüæ, àëü îðíîî ñóóâ÷ àðèóñàí ãýãýýðýõ äýýäèéí íîìûã àéëäàí ýðòíýýñ íîìûí áàðèëäëàãòàé ìîíãîë îðîí , ìîíãîë÷óóäûí äóíä 10 ãàðóé æèëèéí òóðø òºð øàøíû õýðãýýð ãýãýýí ä¿ðýýðýý çàëàðñàí íîìûí èõ áàãø òà îëîí øàâü íàðûíõàà ñýòãýë ç¿ðõýíä óëàì á¿ð òîäðîí, öàãëàøã¿é èõ ¿éëñèéí òóñûí òóëä òàíû õóðààí àðâèæóóëñàí áóÿíû çàì ìºð óóæðàí àëñàð÷, ìîíãîë îðíîî äàõèí çàëðàõ òýð öàã îéðòîí äºòëºæ, ýðòíèé ìîíãîëûí èõ ìýðãýäèéí òàâüñàí òýð åðººë òºðºë òóòàìäàà àëãàñðàõã¿é áàéõ áîëòóãàé õýìýýí øàâü îëîí òàíü ìºðãºí çàëáèðüÿà.

* * ***

2011-10-02T21:07:00.000-07:00

Миний хаан ширээ эмээл минь... Эртний монгол баатрын үгнээс

Алтан овоо

2011-07-05T00:16:00.000-07:00

                                             Г. Мэнд - Ооёо -д
Алтан овоо
                       Амьд   явахын   авшиг
                       Алтан хуурын     эгшиг
                       Алтан бурхны   жишиг
Алтан овоо
                       Алтан гүнгэрвааны зураг
                       Ариун   бумбын хишиг

                       Аялгуу   төгс     найраг
Алтан овоо
                       Төмөр сүргийн нутаг
                       Түм наслахын   хутаг
                       Түмэн    оны      цадиг
Алтан овоо
                      Уулс шувууд чуулсан
                      Огторгуйн     цалам
                      Үй    олон    цугласан
                      Орчлонгийн      цалам
Алтан овоо
                      Тэнгэрийн заяа
                      Дэлхийн   завьяа
                      Дууны   ая    аа.
                                                   1996   - 8 сар

2011-07-04T22:43:00.000-07:00

“ ...Аяа,Бид нөмрөн харанхуйлсан шунал хүслийн хүлээсэнд үл боомилуулж,харахгүйгээр харж, сонсохгүйгээр сонордож,төсөөлөн дүрсэлснээрээ бүтээж,эрэхгүйгээр олох цаг иржээ” Бунан. Японы зэний багш

“Цэцэн үг цээжинд Цэцэг навч ууландаа” гэжжж......

2011-05-16T23:34:00.000-07:00

“Ухаан сохор зуун жилээс,утгыг таньсан нэгэн өдөр чухал” Дармапад сургаалаас

*** *** ***

“Орчлон оюун санаагаар дүүүрэн...” Аюурвед судраас

*** *** **
“Хонгор минь ээ,чи орчлон ертөнц дээр цорын ганцхан урлаг байдаг гэдгийг мэдэх үү.Тэр бол яруу найраг.Бусад нь хэдий хэр яруу найраг өөртөө шингээж байна вэ гэдгээрээ л үнэлэгдэж явдаг юм.” Самуэл Маршак

*** *** ****

“Сэтгэлийн чанаддаа ширхэг ч тутрагагүй хоосон ядуу болгохгүй байхыг гуйя.Өөрийн эд баялагтаа ханах сэтгэлгүй баян тансаг болгохгүй байхыг гуйя” Рюноскэ Акутагава

*** *** ***

“Яруу найраг бол тогтмол хэмжигдэхүүн” А.Блок

*** *** ***

“Сэтгэлээ засъя гэвэл өндөр уулан дээр гар

Өөдгүй үг хэлэх гэвэл үхсэн хүн шиг дуугаа хорь”

*** *** ***

“Унтавч бодь сэтгэлийг дурссаар унтаарай

Сэрэвч багшийнхаа ачид залбирсаар босоорой”

*** *** ***

“Бие гэвч бие биш

Гэгээн хоосон солонго

Хэл гэвч хэл биш

Очирын гүн эгшиглэн

Сэтгэл гэвч сэтгэл биш

Амгалан хоосон чанар

Үзэгдэл гэвч үзэгдэл биш

Үнэмлэхүй номын чанар...” Ноён хутагт Равжаа

*** *** ***

“Зөвхөн хоол хүнсээр баян байхыг жаргал гэж үзвэл тэжээмэл гахай хамгаас жаргалтай,зөвхөн орон байрыг жаргал хэмээвээс баян айлын муур жаргалтай”

Бурханы сургаалиас

*** *** ***

“Хурц үгнээс ул мөр үлддэгсэн бол бид цөмөөрөө нэл шарх сорви явахсан” Шекспир

*** *** ***

“Хүнийг таних тусмаа адгуустай нөхөрлөх юмсан гэсэн тэсгэлгүй хүслэн төрөх юм” Гёте

*** *** **

“Хашаанд завсар бий,хананд чих бий” Хятад зүйр үг

*** *** ***

“Цусаар хир угаахгүй” Нигери зүйр үг

*** *** ***

“Найздаа битгий нууцаа хэл,цаадах чинь ч бас найзтай шүү дээ” Тажик зүйр үг

*** *** ***

“Дайснуудаасаа бүү ай.Муу юм боллоо гэхэд тэд чамайг ална л биз.Найзуудаасаа ч айх хэрэггүй.Их л сайндаа тэд чамаас урвана биз.Харин хэн нь ч мэдэгдэхгүй хүнээс л айж яв. “ Бруно Ясенски

*** *** ***

“Бусдаас биш өөрөөсөө ичиж сур” Демокрит

*** *** ****

“Сайн нэр сайхан царайнаас хавьгүй дээр” Томас Фуллер

“Амьдралаа цэгнэж суух зуур тэр минь аль хэдийнээ өнгөрөн оджээ. ” Сенека

2011-05-05T01:38:00.000-07:00

Шилийн Богд

Гал нуугдсан чулууд нь өд мэт хөнгөн Шилийн Богд

Гарьд шувуун далавчаа хумин өвгөрч буй мэт Шилийн Богд

Омогт хөх тэнгэрийг галаар ташуурдаж номхоруулсан Шилийн Богд

Ододтой мөргөлдсөн чулууд нь шаргиа шингэн дуутай Шилийн Богд

Цантай өвлийн жаврыг хөлөрч сөрдөг Шилийн Богд

Цайдам талын тэртээд хөхөрч сүмбэрлэсэн Шилийн Богд

Хунгийн дуунд уярсан хуурын эгшигтэй Шилийн Богд

Хүлгийн зоонд дэрвэсэн монголын бахархал Шилийн Богд

Хийморьт эрсийн бардам тангарагтай Шилийн Богд

Хилийн зүг саравчилсан мөнхийн харуул Шилийн Богд

Хэний ч хүү хараад мөргөн залбирах Шилийн Богд

Гүйгүүл морин барааг нь харж үүрссэн Шилийн Богд

Гүн хөх тэнгэр өвсөнд нь шингэж амилсан Шилийн Богд.

Арван тавны сар оройд нь тунарсан Шилийн Богд

Арван наймтай бүсгүй хормойд нь жаргасан Шилийн Богд

Олон галавын тэртээх хуучин домог Шилийн Богд

Орчлон дахиныг чимсэн шинэхэн гоёл Шилийн Богд

2002.10.22

2011-04-26T00:27:00.000-07:00

...その夕方雨が降った

2011-03-02T02:34:00.000-08:00

...その夕方雨が降った
満月の中に私は
足を入れて見た...

濡れたウサギが
木を探す
風はもっと強くなる

光の先に闇
闇の始まりは光
この世は、なんと無邪気なんだろう

雨を待った
春の日のように
私の思いが落ち着かない

手を開いて
時を待った
時は顔を見せてくれなかった

私の心には
全てが入る
しかし、自分だけが入れない

Translated by Zaya Mend-Ooyo

ЭРДЭНЭЦОГТЫН ЯРУУ НАЙРГИЙН ОГТОРГУЙ

2011-03-02T02:30:00.000-08:00

Яруу найрагч шүлгэндээ ямагт дүүлэн нисч байдаг нь түүний сэтгэлгээний даль жигүүртэй холбоотой. Т.Эрдэнэцогт өөрийн яруу найргийн орчих орон зайг “Сэтгэлийн огторгуй” хэмээн нэрлэжээ. Түүний сэтгэлийн огторгуйд он цаг урсаж, эрх чөлөө дүүлж, хүлэг морьд давхилдаж, цаст уул суваргалж, од түгж, сар гэрэлтэнэ. Бас намрын хяруу жиндүүлж, цэцэг гандаж, сэтгэл гундана. Мөнх бусыг санагалзана. Тэгснээ бурхан Богдост тахил өргөж, хаан төрийн цагаан сүлдийг цэнгүүлнэ. Найрагч бээр сэтгэлийнхээ огторгуйд ийнхүү үй олон од эрхэс гэрэлтүүлнэ. Энэ нь Эрдэнэцогтын өөрийнх нь нэрлэснээр “Жаргалын хүрд эргүүлэхүй” юм. “Сэтгэлийн огторгуй” ном бүхэлдээ яруу найрагчийн сэтгэлийн үй түмэн долгис, бодлын зуу зуун шувууд, гуниглал эмзэглэл, хайрлал наманчлалын нислэг ажгуу. Яруу найрагч болгонд дотоод ертөнцийн дүр төрх буй бөгөөд Эрдэнэцогтын сэтгэлийн огторгуй бол их олон өнгөтэй, өндөр нам долгионтой өвөрмөц орон зайг илэрхийлэх ажээ.

Яруу найрагч Г. Эрдэнэцогтын “Цав цагаан, цэв цэнхэр” /1998/ анхны шүлгийн түүвэр,

“Шүүрс алдахуй” /2002/ хоёр дахь түүврийг уншсанаа санахад тэрбээр шүлэг найргийнхаа огторгуйд чөлөөт нисэлт, эрх дураараа сэлгэлт хийж буй нь ажиглагдана. Үүнийг утга зохиол судлалд “Эрэл” хэмээн томьёолсон байх нь үзэгдэнэ. Гэхдээ миний бодоход оюун бодол, онгод урмын жигүүрээр чөлөөтэй зорчих дотоод ертөнцийн нисэлт дүүлэлт юм хэмээн ойлговол илүү зохистой.

Яруу найрагч Т.Эрдэнэцогтын “Сэтгэлийн огторгуй” ном Английн орчуулагч Саймон Смитэд ойр дотно санагдаж түүнийг бүтнээр нь орчуулсан хичээл зүтгэлд миний бие гүнээ талархаж байна. Саймон Вэкхем Смит Монголын яруу найргийн эцэг болсон Д.Данзанравжааг орчуулж, суу билигт О.Дашбалбар, Д.Нямсүрэн нарын шүлгийн түүврийг, залуу үеийнхнээс хамгийн түрүүнд Ц.Бавуудорж, Т.Эрдэнэцогтын яруу найргийг олж харсныг би тохиолдол гэж бодохгүй байна. Орчуулагчийн билгийн нүдээр Т.Эрдэнэцогтын сэтгэлийн огторгуйд тэрбээр нэвтрэн оржээ. Нэгэн цаг үеийн, үе тэнгийн монгол найрагч, англи орчуулагч хоёрын оюун сэтгэлгээний солбицох тэр цэгт “Сэтгэлийн огторгуй” англи хэлнээ хөрвөжээ. Од эрхэсийн тохиол гэлтэй. Манай нэрт зохиолч, гүн сэтгэгч Дарма.Батбаяр нэгэнтээ хэлэхдээ Т.Эрдэнэцогтыг Тэнгэрийн хөвгүүдийн нэгэн байх хэмээжээ. Үүнтэй би санал нэгдэхийн хамт Саймон Вэкхем Смитийг ч бас тэрхүү тэнгэрийн хөвгүүдийн нэгэн хэмээн нэмж дурдсу.

Хөх тэнгэрийн хөвгүүд сэтгэлийн огторгуйд зорчин нисэлдэн, уулзан нөхөрлөж, хүн төрөлхтний бичиг номын соёлыг хамтран бүтээлцдэг жамтай. Тийм сайн үйлсийн учрал тавилан бүхэнд мэхийн талархаж дэвхцэн баярламуу би.

2008.6.19

Г.Мэнд-Ооёо

Ном соёлын өргөөндөө

2011-02-15T23:07:00.000-08:00

“Өд зуусан шувуу”

2010-12-22T22:16:00.000-08:00

12 настай байхдаа анхны шүлгээ бичсэнээс хойш 28 жил, Сүхбаатар аймгийн Мөнххаан сумаас нийслэл хотод орж ирэн О.Дашбалбар багштайгаа уулзан олон гайхамшигтай ном уншиж,олон авъяаслаг уран бүтээлчидтэй танилцан нөхөрлөж,ах дүүс найз нөхөд бололцон бүтээн туурвигч хүмүүний амьдрал араншин,урлан бүтээхийн эрч хүч,хүсэл тэмүүлэл,онгод хиймориор жигүүрлэн,яруу найргийн мөн чанарыг өөрийнхөөрөө ухаарч энэ номыг бүтээлээ.Яруу найрагч найз нөхдийн минь цалгисан их авъяас,багш нарын минь гүн увьдаст сургаалиуд энэхүү номыг бүтээх гол шалтгаан болсон гэдгийг талархан уламжилъя.Би гэгч гав ганцаараа хэн ч биш. “Өд зуусан шувуу”-г амилуулсан миний эрхэм анд ,энэ номын редактор ,яруу найрагч Я. Мөнхжаргал,хоёр номийн минь зургийг зурсан ,төрсөн нутгийн минь зураач Л.Энхбат,Ирландын тэнгисийн эрэг дээр энэ номонд орох хөрөг зургийг авсан Ирландын Монголчуудын холбооны тэргүүн.эрхэм дүү С.Ганзориг,номын өнгө үзэмж чанарыг сайн сайхан болгоход санал бодлоо харамгүй хуваалцсан эрхэмсэг Б.Болорчимэг болон “Соёмбо принтинг” компаний хамт олонд гүнээ талархан мэхийе.Энэ номыг хамтран бүтээсэн буян цагийн цагт,үрийн үрд Сүмбэр уул мэт арвидах болтугай. Зохиогчоос

Буй юмсын тухай

2010-12-01T22:23:00.000-08:00

Тэнгэрт дэвшдэг хүн буй

Тэнгист живдэг өд буй

Алтанд шунадаг зүүд буй

Амьдралд хоргоддог хүсэл буй

Цэцгэнд шингэдэг бүсгүй буй

Сэтгэлд хоногшдог дүр буй

Салхинд замхардаг үг буй

Санаанаас гардаггүй дуу буй

Бурханд хувилдаг хүн буй

Буудайн чинээ хүсэл буй

Газарт амьдардаг шувуу буй

Гандаж хуучирдаггүй дурсамж буй

1999.7.11

СЭТГЭЛ МИНЬ

2010-11-21T00:20:00.000-08:00

Сэтгэл минь бурхан юм. Үргэлж би лам багшид мөргөдөг

Сэтгэл минь буг юм. Үргэлж би зүхүүлнэ

Сэтгэл минь эгээрэл юм. Үргэлж би шүтэн залбирна

Сэтгэл минь эндүүрэл юм.Үргэлж би зэмлүүлнэ.

Сэтгэл минь бүсгүй юм. Орчлонд би гоо сайхныг бэлэглэнэ

Сэтгэл минь дайсан юм. Өстөн минь өргөснөөс олон

Сэтгэл минь тэнгэр юм. Одоо ч би түүнийг ширтэн харсаар

Сэтгэл минь шунал юм. Одноос олон олз бодон хөрвөөнө.

Сэтгэл минь алт эрдэнэс юм. Хүмүүс намайг эрэн тэмүүлнэ

Сэтгэл минь өт хорхой юм. Хүмүүс намайг гишгичин өнгөрнө

Сэтгэл минь өршөөл юм. Хүмүүс надад өвдөг сөгднө

Сэтгэл минь сүнс сүлд юм. Хүмүүс намайг өргөмжлөн мөнхөлнөм.

Сэтгэл минь цэцэг юм. Үзэсгэлэнт бүсгүй намайг харан тайтгарна

Сэтгэл минь гэрэл гэгээ юм. Үдшийн сар надад атаархана

Сэтгэл минь гол мөрөн юм. Үерлэн шуугиж би газар дэлхийг ариусгана

Сэтгэл минь аялгуу дуу юм. Үймээнт хорвоо намайг чагнан уярна.

1999.03.14

“хонгор зул” сонин. 1999 он 4-р сар Амьддаа бие биеэ хайрлахын учир буюу Очирбатын Дашбалбар

2010-11-09T22:47:00.000-08:00

Төгөлдөр орчлонгийн найран дээр тунчиг олон хүмүүнтэй нүүр тулан уулзаж,мөр зэрэгцэн алхаж,нуруу түшилцэн сууж саруул мэргэн оюунд нь бишрэн ухаалаг үг яриаг нь чагнаархан байгаа минь “Эртний сайхан ерөөл” буй за.1991оны хавар цаг. Миний амьдрал,хувь заяанд нэгэн өөрчлөлт, эргэлт гарсан гэдэгтээ би одоо болтол эргэлздэггүй билээ.Тэр үед АУДуС-ийн оюутны байранд амьдарч байхад,яруу найрагч О.Дашбалбарын “Гэрэлт хайр” хэмээх шүлгийн номыг тасгаас тасагт гар дамжуулан уншин, “Залуус дүү нартаа хүргэх шүлэг”, “Бүсгүйчүүлд хэлсэн шүлэг”-үүдийг нь олон залуус бие биедээ цээжээр уншиж өгдөг байсансан. Хүсэн хүлээсэн ном минь удаж удаж манай тасагт ирэхэд, би өмчлөн авч,өөрийн ганц өв хөрөнгө болгосон юм. “Гэрэлт хайр”. Энэ л номноос би яруу
найргийн гэрэл гэгээ, ертөнц дахины утга учир,өөрийн болоод өрөөлийн сэтгэлийн гэрэл гэгээ,чанадын чанадад оргилон байсан аялгуу эгшгийг нээсэн билээ. “Гэрэлт хайр”-ыг уншаад шүлэг бичихийн жаргал зовлон, ном бүтээхийн сайхныг огт өөрөөр сэрж мэдрэн,өөрийн эрхгүй би Дашбалбар гэдэг хүнтэй уулзахын хүслэнд автаж эхэллээ. Олон шөнө нойр хугаслан сууж, сүүлийн гурван жилийн турш бичсэн шүлгүүдээ шинэ дэвтэрт хуулан бичихдээ аминдаа л голж шилэн түүвэрлэж, бас дээр нь түүний гүн сэтгэлгээ, ухаарал бясалгал,ариусал яруусал,хайр энэрэл,баяр гуниг найрсан зохирсон “Дорнын аялгуу”, “Хэлхээ шүлэг буюу эрхи” зэрэг бүлэг шүлгийг нь дууриалган хэдэн шүлэг биччихээд мөнөөх уулзахын хүслэнт яруу найрагчийн эрэлд мордлоо.МҮЧЗХолбоог сурагласаар очтол тэрээр байхгүй байв.Бүтэн хоёр гурван өдрийн эрэл бүтэлгүйтсэнд урам муутайхан буцаж явтал,өөдөөс минь ирж явах нь тэр.Би ч шүлгийн дэвтрээ ил гарган барьсаар амдаж очлоо…Чухам юу юу гэж хэлж мунгинаснаа санахгүй байна,Ямарч л байсан “Маргааш хоёулаа манайд уулзъя”гээд гэрийн хаяг утасныхаа дугаарыг өгсөн нь одоо ч миний дэвтэр дээр бичээстэй байдаг.Маргааш нь буюу 1991оны 3-р сарын 23ны өдөр.

Сүүтэй цайг нь оочлонгоо ур муутай өнөөх хэдэн шүлгээ уншиж гарлаа. Удаан чагнаж сууснаа, тэрээр Чингисийн тухай шүлгийн минь
“ Тайчуудад дарлагдан зовсон өнчин хөвгүүн
Тайчуудыг даран сөнөөсөн өрлөг жанжин”
гэсэн хоёрхон мөрийг дурдан “Энэ л мөрүүд онож дээ” гээд унших ном, уулзах хүмүүсийг минь зааж өгсөн юм. Өөрийнхөө хамгийн сүүлд бичсэн шүлгүүдээс уншиж “Монголын дуу хоолой” сонины шинэ дугаарыг надад өгөөд:
“ -Шинэ шүлэг бичихээрээ манайхаар ирээрэй” хэмээн намайг үдэж байсан нь өнөөдөр тэр үеийн шүлгийн дэвтрээ сөхөх зуур нүдний өмнүүр тодрон харагдаж сэтгэл зүрх минь уяран догдолж байнам.
Зарим хэрэгт гал мэт дээш бадрахын учир
Эртний Энэтхэгийн их сэтгэгч, номч мэргэн Нагаржунай 2000-аад жилийн тэртээ ийм нэгэн утга төгс сонгодог дөрвөн мөрт бичсэн нь өнөөгийн бидэнд өвлөн иржээ.
“ Зарим хэрэгт өвс мэт доош дарагдваас зохих
Зарим хэрэгт гал мэт дээш бадарваас зохих
Зарим хэрэгт зарц мэт хүчлэн явбаас зохих
Зарим хэрэгт уул мэт батад сууваас зохих”
Энэ бол сав шимийн ертөнцийн ухаант хүн зоны баримталсаар ирсэн одоо ч дагаж мөрдөх хойшид ч оюун ухаандаа тунгаан бодож явах ёстой алтан сургаал номлол билээ. Харин Монгол улсын төрийн соёрхолт яруу найрагч, Уих-ын гишүүн Очирбатын Дашбалбарын “Гэгээн хайрын аялгуу” номынх нь өмнөтгөлд:
“Амьддаа бие биеэ хайрла хүмүүсээ
Алив сайханаа бусдаас битгий харамла
Хэрэггүй үгийн зэвээр зүрхийг минь бүү шархлуул
Хэн нэгийг харанхуй нүх рүү бүү түлх”
Энэ бол О.Дашбалбарын гүн ухаан юм. Энэ бол өнөөдрийн мэргэн тарни юм.Энэ бол шидэт үгсийн хураангуй юм” хэмээн ардын уран зохиолч, Төрийн соёрхолт яруу найрагч Ш.Сүрэнжав дуун алдан бичжээ. Яруу найрагч, зураач, хөгжмийн зохиолч, сэтгүүлч өнөөгийн олон залуус О.Дашбалбартай уулзаж үг яриаг нь сонсох хүсэлтэй байдаг юм. Тэрбээр биднийг дэндүү номхон хүлцэнгүй, идэвхгүй, ямарч урам зориггүй, урагшлах дэвших ухаан бодолгүй хий дэмий цэжээ дэлдэж хоосон дэвхцэж байгааг минь хараад урам нь хугарч, уурлаж учирлахыг хослуулан хэлье гэсэн үгээ хэлчихнэ.Тиймээ, түүний эх орончийн зүрх элгэн садан, монголоо гэсэн сэтгэл, билгүүн авьяасыг юугаар ч сольшгүй. Тэр бидний насан дээр монголын утга зохиолын ертөнцөд авьяас чадлаараа ааглан орж ирж “Оддын аялгуу”, “Гол ус намуухан урсана”, “Зүүдний мөнгөн шувуухай” зэрэг яруу найргийн ном туурвиж “Мөнхийн бүтээлүүд мөхлийн ирмэг дээр”, “Номон дээр гишгэсэн алдас”, “Тусгаар тогтнолын дээд шүтээн”, “Энэрэнгүй их Будда” гэх зэрэг гал цогтой, эрэмгий дайчин олон нийтлэлүүд нь ард түмнийг сэрээн, уландаа гишгичин сүйтгэсэн уламжлалт өв соёлоо өөд нь татаж, бурхан шүтээнээ эргүүлэн залах үлэмж буянт үйлсийн эхийг тавьсан юм. Энэхүү сэтгэл зүтгэл, холч ухаан зориг зүрхийг хэн ч үгүйсгэн няцааж чадахгүй билээ. Очирбатын Дашбалбар шинэ үндсэн хууль батлалцаж, монгол газар нутгийн төлөөнөө амьдрал хувь заяагаа умартан зүтгэж, шашны хууль зохиолцож, шударга үнэний төлөө чанад сэтгэлийг барин тэмцэж явна. “Зарим хэрэгт гал мэт бадрахын” үлгэр жишээг өөрийн биеэр үзүүлэн, эргэн тойрны юм бүхэн эргэлзээтэй, ээдрээтэй, учир битүүлэг энэ цаг дор бүхий л зовлон шаналан гүтгэлэг доромжлолыг тэвчин эх орон, эгэл олныхоо төлөө чадах бүхнээ чармайн хийж буйг нь өнөөгийн түүх, шүүх хоёр үнэн цагаанаар ялган үлдэх учиртай. Түүний утга уянга төгс яруу найраг, хурц дайчин нийтлэлүүд нь тэр аяараа эх орон, эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, энэрэл нигүүсэл, хайр сэтгэл, зөн билгээр дүүрэн байдаг билээ.
“Хэсэгхэн газрыг бус орчлон ертөнцийг хайрлана
Хэдхэн хүнийг бус хүн төрлөхтнийг хайрлана…” хэмээсэн энэ найрагч
Дөрвөн зүгийн салхи нь сэрүүн сайхан сэвшээ
Дөмөнг дуулах морьтоны сэтгэлийн сайхан сэргээ
Дөлөн шовх уулсын наран оргилын гэгээ
Дөчин зууны уянгатай номин хөндийн бараа
Эртний нутгийн үргэлжлэл яруу гоо Дарьганга
Эргэн тойроны үзэсгэлэн-Ялгуун тансаг
эх нутгаа” эерүү зөөлөн хэмнэл энгийн хийгээд эгэл бусын дүр дүрслэлээр амилуулдаг юм. Дахин давтагдашгүй шинж чанартай уран хурц санаатай уран зураг, уянга эгшиг хослон зохирсон олон шүлгүүдийг уншигч авхай та “Оддын аялгуу”, “Гол ус намуухан урсана”, “Гэрэлт хайр”, “Зүүдний мөнгөн шувуу”, “Бурханы мэлмий”, “Цаг хугацааны гуниг буюу орон зай дахь дүрсүүд”, “Гэгээн хайрын аялгуу” зэрэг номнуудаас нь амтархан уншдаг билээ.
1994 оны хаврын эхээр О.Дашбалбарын санаачилсан яруу найргийн “ГУНУ” төв байгуулагдсан тухай яриа хот хөдөөгийн уран бүтээлч залуучуудын дунд түгэн тархаж тус төвийн цугларалтын үеэр дэлхийн сонгодог яруу найраг, тайз дэлгэцийн шилдэг бүтээлийн тухай халуун яриа өрнүүлж үе тэнгийнхэн бие биесийн үзэл бодол билэг авьяасыг таньж өөрөө чухам альхан талд нь яваагаа мэдэрсэн төдийгүй энэ төвийн ач буянаар урлаг соёлын зүтгэлтнүүд, бурхан шашны томоохон төлөөлөгчидтэй нүүр тулан уулзах завшаан тохиож билээ. Хааяахан надад үймээн шуугианаас ангид, атаа хорсол уур хилэнгээс хол хөндий зөвхөн гэгээн сайхны тухай үеийн хэдэн нөхдөдөө үзэл бодлоо харамгүй дэлгэн суух юмсан хэмээн бодогддог юм. Энэ бол “ГУНУ” төвийг дахин сэргээх гэсэн миний хүсэл бизээ.
“ Тэнгэр
Тэнгэр биш
Тэлж татсан даавуу
Цэцэг
Цэцэг биш
Бээрсэн хүүхэд”…гэх зэрэг нь яагаад ч
юм надад цайлган хөвүүний цагаахан инээд мэт санагдаж,
“…Чулуут бяцхан зөргөөр сэрүү татуулан алхахуй
Чун эрдэнийн одод навчис болгон дээр гялтайна
Тэнгэр бурхан уйлсан гэлтэй гэрэлт сувдан шүүдрүүд
Тэнд эндгүй цацагдаж энд тэндгүй бөнжийнө…”
хэмээсэн нь бурханлиг мэдрэхүйн чанадаас зөн билэг, сэрэмж сэрэхүйн мөнгөн шувуухай гэрэл гэгээ цацруулан нисэн ирж, сэтгэл зүрхэнд үүрээ засан жиргэх мэт аяа юутай гайхамшиг. “Дорнын аялгуу” хэмээх бүлэг шүлэг бол монголын утга зохиолын нэгэн их дөлгөөн тунгалаг хийгээд хүчирхэг мөрөн билээ.
“Өвөг дээдсээсээ бид эх орноо хүлээж авсан
Үр ачдаа хүлээлгэж өгнө” хэмээн
Тэр нэгэн шүлгэндээ бичжээ.Энэ бол О.Дашбалбар гэгч хүмүүний амин хүсэл юм. Тэмцэл дуулал юм. “Өвс ногооны шивнээ, салхины сэрчигнээ, ягаахан үүлс, нутгийн бор толгод, уул ороосон улбар шар зам,эхээсээ төөрсөн янзага, намрын шувууд, одот ертөнцийн сэрэхүй, зөн билиг,цагийн давтамж, туйлын үнэн, мөнх бусын гуниг, агшин зуурын гоо сайхны гялбааг” мөр бадаг бүхэндээ шингээх чин хүсэлт, төгөлдөр билгүүнт яруу найрагчийг ухааран ойлгох л бидэнд үлдэж дээ. Амьд хүнд гагцхүү хайрлал хүндлэл хэрэгтэй.
Ерээд оны үеийн олон залуусын уран бүтээлийн зам мөрийг засч, бид ч түүнтэй багш шавь ахан дүүс бололцон, дэнлүү мэт гэрэлт дулаан үгсийг нь мөн ч олон удаа сонссон доо. “Зарим хэрэгт уул мэт батад сууваас зохихийн учир энэ буюу.
“ Олон амьтаны тулд чин сэтгэлийг дээдлэн
Огторгуйг эрхшээгч Ямандагтаа дорогш сөгдөн залбирмуу
Чадагчын эрхэт Улаан сахиусандаа өдөр шөнөгүй мөргөн
Чанга сэтгэлийг барин хатуу бэрхийг давьюу.
Доромжлуулах тусам би улам өнгө орно
Долоон бурхан од шиг улам тод гялалзана
Гүтгүүлэх тусам би улам өнгө орно
Гүн шөнийн ододшиг улам тод гялалзана.”
Энэ бол түүний “зарим хэрэгт өвс мэт доош дарагдваас зохихын” шалтгаан ажгуу. Одоогоос арван таван жилийн тэртээд бичсэн
“ …Адал муу үгийг хүнд хэлж амжина даа, дүү минь
Ашдын сайхан үйл бүтээх сэтгэлийн урмыг хугалахдаа чи
Амьтны сэтгэлийн эмзэгхэн мөчрийг цуг хугалжээ
Ариухан тэр мөчирт навчис сэрчигнэн, чи баясах байсан…
хэмээх энэ шүлгийг би “Гэрэлт хайр” номноос олж уншсан юм.Тэр үед бидний зарим нь хэлд орж ч амжаагүй байж дээ. Тэнгэрийн дор үгээрээ жадлалцавч, газрын дор бид тэврэлдэн нойрсох нь “Амьдрал”. Сайхан хүмүүс гол мөрөн мэт урсан одож, сайхь эрэг дээр нь бид уйлалдан хоцрох нь ч Амьдрал.
“ Амьтан бүхнийг алаггүй гийгүүлэгч нар биднийг харж байгаа
Амьтан бүхнийг алаггүй ариусгагч бурхан биднийг харж байгаа
Амьтан бүхнийг алаггүй тээгч дэлхий биднийг харж байгаа
Амьддаа бие биеэ хайрла хүмүүсээ.

Тэр амьдрал сэлгэн амьдарч яваа

2010-11-09T22:39:00.001-08:00

Манай сонины ерөнхий зөвлөлийн гишүүн бид бүхний хамгийн дотны хүн, Монгол улсын төрийн шагналт яруу найрагч, нийтлэлч, УИХ-ын гишүүн Очирбатын Дашбалбар мөнх үнэний тэнгэрт дэвшин одлоо. Тэрбээр Монголын оюуны ертөнц байлаа. Шударга үнэний тэнгэр байлаа. Монголын утга зохиолд хаан суудалтай хайрын дууч байлаа. Бүрэн эрхт Монгол улсын төр нийгэмд эзэн зиндаатай түшээ байлаа. Байсаар ч байх болно.”Хэдхэн хүний бус хүн төрөлхтнийг хайрлана. Хэсэгхэн газрыг бус орчлон ертөнцийг хайрлана” хэмээн дуулсан Очирбатын Дашбалбарын амьдрал үйлс,тэмцэл зорилго,бүтээл туурвил бүхэн нь бид бүхний зүрх сэтгэлийн чанадад үргэлжилсээр байх болно. Хүн бүхэнд итгэж явдаг цайлган зан,цагаахан инээд, хүн бүхэнд хэлж байдаг үнэн бөгөөд хатуу үг, ив илхэн зэмлэл… энэ бүхэн бидний зүрх сэтгэлд гэрэлтэн үлдэж, угтан тосох ирээдүй хойч үе,ирэх зуунуудын амин холбоо байна гэдэгт гүнээ итгэнэм.Хайрийн “Хонгорзул”сонин түүний уянгалаг, нандин тансаг шүлгүүдийг эрхэм уншигч авхай танаа өргөн барьж байснаа олзуурхан дурсаж байна. Нар бүхнийг алагчлалгүй гийгүүлдэг шиг тэрээр орсон гарсан, уулзаж учирсан хүмүүсийг элгэн халуун сэтгэлээр угтаж,элгэмсэг дулаан үгээр үддэг байлаа.Харин Монгол улсын тусгаар тогтнол, газар шороо, монголчуудын эрх ашиг,хүсэл зорилгод эс нийцэх харш бүхнийг аянга мэт ниргэж дардаг байсны учир монголын ард түмний дуу хоолой,хүсэл зоригийн илэрхийлэл гэдгийг энэ өдрүүдэд ухааран ойлгож байна.Хэний ч өмнө, өөрийнхөөрөө байх ноён нуруу,энэрэн хайрлах өмөг түшиг, гэгээн хүсэл тэмүүлэл нь орон зай,цаг хугацааны хязгааргүйд тэнгэр мэт,нар мэт, гал мэт өнө мөнхөд оршихын хутгийг олжээ. Түүний аугаа их амьдралын дэргэд үхэл юу ч биш.Дарьгангын яруу найрагч Данзаннямын Шагдарсүрэн үхлийг амьдрал сэлгэхтэй адилтган бичсэн байдаг. Чухам энэ мөрийг, энэ утга санааг бидний дотны зөвлөх, тэр эрхэм хүн ихэд олзуурхан ярьдаг байсан юм. Үгүй ээ,тэр үхээгүй.Яруу найрагч Очирбатын Дашбалбар амьдрал сэлгэн амьдарсаар яваа.
“Хонгорзул” сонины редакци,Ерөнхий зөвлөлийг төлөөлж Т.Эрдэнэцогт. 1999.10.28

Таталбар-1

2010-10-11T20:20:00.000-07:00

1. Бороо
ОНОНО
НОРОН
ОНОНО
НОРОН
ОНОНО
2. Говь
Элсний ганц ширхэг нар мэт төөнөнө.
3. Цас
Тэнгэрийн өвс хагдарсаар…
4. Дахиад л бороо.
Нохойн хэвтэр лүү болжмор шургана.
2. Дахиад л говь
Гүрвэлийн мөрөөр элс газрын гүн рүү гүйлдэнэ.

3. Дахиад л цас.
Хэрээний мөр хүртэл цагаан
1. Бас дахиад л бороо.
Давхар солонго татвал дахиад бороо орно хэмээн эмээ санааширна.
2. Бас дахиад говь
Хүв хүйтэн мөс хүлхэхсэн…
3. Бас дахиад цас
Тэнгэргүй үүл, үүлгүй тэнгэр
2004.1 сар

LOVE’S RED ROSE

2010-09-23T20:26:00.001-07:00

Let my small sadness send a bird to you.
Let my weak mind make a necklace of wild flowers.
Let my own heart bring tears to my lover’s gaze.
Let my carve strange words in gold and whisper them in your ear.
Love’s red rose,
my bright and royal destiny.
Please protect my desire,
swim in my deep joy.
Let my give to the birds of spring the leaves which fell in autumn.
Let me please with love’s wine the woman who has touched me.

Let me take in my hands the flowers of August for March,
my love, send to me those words I am hoping for.
Love’s red rose,
my bright and royal destiny.
Please proceed, my angel,
into the pure temple of memory.
Though covered by a bright parasol, let me kiss your lips.
Please think that these joys of today will be eternal.
I shall take and caress your delicate hands,
my love, and in days to come let us welcome the run.

winter’s happenings are thite
winter’s gaze is cold
winter’s love is freezing
winter’s tryst is simple
winter’s dreams are dark
winter’s festivities are modest
winter’s separation is pale
18 vi 99

I’ll look away, though
The power of mind
Will not bridle my look.

I’ll hide my love, though
The power of mind
Will not tether my love.

I’ll protect my word’s though
The power of mind
Will not rein in my words.

I’ll speak the truth, though
The power of actions
Will not whip my mind.

THE POWER OF MIND

2010-09-23T20:26:00.000-07:00

I’ll look away, though
The power of mind
Will not bridle my look.

I’ll hide my love, though
The power of mind
Will not tether my love.

I’ll protect my word’s though
The power of mind
Will not rein in my words.

I’ll speak the truth, though
The power of actions
Will not whip my mind.

Сансрын хязгаарыг гэтлэгч оюунт найрагч

2010-09-23T02:00:00.000-07:00

Дарьганга нутгаар овоглосон Монголын их найрагч, зохиолч Данзаннямын Шагдарсүрэн, Доржийн Гомбожав, Данзангийн Нямсүрэн, Очирбатын Дашбалбар, Гомбожавийн Мэнд-Ооёо, Дүгэржавын Маам нарын араас сонин содон мэдрэмжээрээ ялгарч их утга зохиолд орж ирсэн найрагч бол Сүхбаатар аймгийн Уул-баян сумын харъяат Түмэн-Өлзийн Эрдэнэ-цогт юм.
Тэрээр бурханлаг найрагч мөнөөс мөний учир бас жинхэнэ сайн эр агаад нөхөрийн төлөө гэсэн хүн чанарын мөс нь хайлаагүй найрагч юм. Түүнд бурхан сайхан нутаг зааж төрүүлээд, сайхан авъяас заяалгаж, сайн нөхөдийг гараас нь хөтлүүлсэн бүлгээ. Одоо энэ найрагч маань зүгээр л өөрийнхөө зөнгөөрөө амьдарч, зөнгөөрөө бичиж туурвин, зөнгөөрөө зовж мэдэрч, зөнгөөрөө жарган сууж, Отгонтэнгэрийн гялбалзагч оюут оргилд бишрэн мөргөж, Алтан Овооны чулууны үнэрийг бодол бүхэндээ санаж, зөнгөөрөө хол ойр холхиж амьдарсаар амой. Яруу найрагч Түмэн-Өлзийн Эрдэнэцогт бол эгэл бусаахр сэтгэж яваа эгэл хүмүүн билээ. Тийм болохооор тэр Сүхбаатар нутгаас төрсөн их гэгээн Егүзэр хутагын оюуных нь ойсон гэрлийн үргэлжлэл мөн гэдэгт бурханы шавь би итгэнэм.
Ийнхүү олныг үл нуршин түүний шинэхэн номыг таньд өргөн барья даа.
Сартуулын яруу найрагч
Чойжилсүрэнгийн УУГАНБАЯР
2005.07.28

Өнөөдөр

2010-09-23T01:58:00.000-07:00

Өчигдрийн сүүдэр араас нь дагавч
Маргаашийн гэгээ угтан тосовч
Өнчин ганц-Өнөөдөр

Хүлээвч эс ирэх
Хүсэвч эс олдох

Хясал шиг-Өнөөдөр

Дотогшоо залгивч дүүрээд ирэх
Дотроо уйлавч хоолой гашуурах
Нулмис шиг-Өнөөдөр

Дарсны хатууг тогтоовч
Дэгжин түүнтэй цэнгэвч
Хагацал шиг-Өнөөдөр

Зулын гэрэл бөхөвч
Зуны нар буцавч
Учрал шиг-Өнөөдөр

Цэцэг хагдарч,үүл гарч
Бороо намдаж бодол хулживч
Мөнх бус үргэлжлэх-Өнөөдөр

Өнөөдөр минь, яг одоо би чамайг
Сүүлчийн замд чинь үдэж байна
Маргааш дахиад л учрах болохоор
Мартахуйн гүн рүү чулуу зүүн шидэж байна.
2000.8.15
2001.11.7

Бүсгүйчүүддээ

2010-09-23T01:50:00.000-07:00

Бүсгүйчүүд минь, та нарын төлөө дурлалыг магтъя
Хайранд би нялхамсан уярч явсан болохоос
Хатуу дарсанд хөлчүүрч байсангүй
Дурлалд би мансууран согтож явсан болохоос

Дарсны охид согтуурч явсангүй
Хамгийн сайхан гоёл хамгийн хэврэг байдаг шүү
Хамгийн үнэтэй даашинз хамгийн түрүүнд ганддаг шүү
Хамгийн үзэсгэлэнтэй бүсгүй хамгийн их гунддаг шүү
Хамгийн сайхан үг бүүр ч худлаа байдаг шүү
Амьдрал гэдэг дуу болоод гуниг шүү
Амраг гэдэг амттай болоод гашуун шүү
Дуу болоод гунигийн завсарт
Дурлал хайрын зөрөг мөнхөд зурайж байдаг шүү
Бүсгүйчүүд минь та нарын төлөө хайрыг дуулъя
Хаврын цэцгийн үнэр ялдам болоод анхилуун
Хайрын зөнд хөтлөгдөөд бидэн хоёр жаргалтай
Намрын бороо намираа зөөлөн болоод ариухан
Нартын энэхэн учрал энгүүн болоод уяралтай.

Өөр хүн буюу төрсөн өдрийн шүлэг

2010-09-23T01:44:00.000-07:00

Өөрөөсөө би
Өөр хүн болжээ.
Өөр зүг рүү яваад
Өөр хүн бодоод
Өөр тийшээ хараад

Өөр юм сэдээд
Өөрөөсөө би
Өөр хүн болжээ.
Өөрөө өөртэйгээ тэрсэлдээд
Өөрөө өөртэйгээ эвлэрээд
Өөр хэн нэгнээс өөрийгөө өмөөрөөд
Өрөөл бусдад өөрийгөө ховлоод
Өөрөөсөө элдвийн юм асуугаад
Өөрийгөө үзэн ядаж, зэмлэн зовоогоод
Өрөвдөж хайрлаж, өргөмжлөн тэтгээд
Өөрөөсөө би
Өөр хүн болжээ.
2000.10.09

***

2010-09-23T01:41:00.001-07:00

Өвлийн учрал цагаахан
Өвлийн харц хүйтэн
Өвлийн хайр жихүүн
Өвлийн болзоо энгүүн
Өвлийн зүүд бүүдэн
Өвлийн хурим даруухан
Өвлийн хагацал цэгээхэн
1999.6.18-19

Хайрын улаан сарнай

2010-09-23T01:39:00.000-07:00

Хэсэгхэн гунигаа чам руу шувуу болгож илгээе
Хэнзхэн сэтгэлээ хээрийн цэцэгний сондор болгоё
Амин зүрхээ амрагийн харцанд торох нулимс болгоё
Чамин үгсийг алтаар сийлэн чихэнд чинь шивнэе
Хайрын улаан сарнай
Ханийн гэгээн заяа минь
Хүсэл сэтгэлийг минь

Хөлгүй жаргалд умбуулаарай
Намар унасан навчийг хаврын шувуудад бэлэглэе
Намайг уяраасан бүсгүйг хайрын дарсаар дайлъя
Найман сарын цэцгийг гурван сард алган дээр чинь тавья
Найдан хүлээсэн үгийг минь над руу илгээгээч, амраг минь
Хайрын улаан сарнай
Ханийн гэгээн заяа минь
Дурлалын ариун сүмдээ
Дагина болон залраарай
Эрээн шүхрээр халхавч хийж уруул дээр чинь үнсье
Энэхэн өдрийн жаргалыг үүрдийнх гэж бодоорой
Энхрий туяхан гарыг чинь эрхлүүлэн байж атгая
Ирэх өдрүүдийн нарыг хамтдаа угтая, хайрт минь

Сэтгэлийн эрхээр

2010-09-23T01:37:00.000-07:00

Харцаа буруулъя гэвч
Сэтгэлийн эрхээр
Харц минь хазааргүй

Хайраа нууя гэвч
Сэтгэлийн эрхээр
Хайр минь цулбуургүй

Үгээ далдалья гэвч
Сэтгэлийн эрхээр
Үг минь жолоогүй

Үнэнээ хэлье гэвч
Үйлийн эрхээр
Сэтгэл минь ташуургүй

САРНЫ ШҮЛГҮҮД

2010-09-05T22:26:00.000-07:00

Тэр үдэш бороо орсон
Тэргэл саранд би
Хөлөө дүрж үзсэн…
Энэ бол яруу найрагч Т.Эрдэнэцогтын хайку шүлгүүдийнх нь ууган нь. Энэ шүлэг хэрхэн төрснийг би мэдэх билээ.
Нэгэн цэвэрхэн бүсгүй ангийнхаа самбар дээр “Тэргэл саран” гэж бичсэнээс үүдэн “Энэ хэвээрээ шүлэг бич” гэснээр бүгд тэргэл сарны тухай шүлэг бичицгээсний дотроос хамгийн сайн нь энэ шүлэг байсан юм. Чухам яагаад ийм шүлэг төрөх болсон шалтгааныг яаж ч мөшгөн хөөгөөд иш мухрыг нь олохгүй л болов уу.
Магадгүй ангийн охидын сор болгон үзэсгэлэнт бүсгүй тэр үгийг бичсэн болоод ч тэр байж мэднэ. Аль эсвэл яруу найрагч тэргэл сарны тухай мэдэрч, бодож явсан нь тэр өдөр боловсорсон ч байж мэднэ. Магадгүй бурхан тэнгэр ч түүнд зарлигласан байж мэднэ. Юутай ч энэ шүлгийг
Эрдэнэцогт бичсэн бус “төрүүлсэн” нь гарцаагүй. Ерөөс сайн шүлэг, тэр дундаа хайку бол төрдөг.
Тэр цагаас хойш хоног өдөр улирсаар… Шүлэг төрсөөр… мөн заримдаа бичигдсээр 1998 онд Эрдэнэцогт анхныхаа шүлгийн түүврийг “Цав цагаан, цэв цэнхэр” нэртэй гаргасан. Тэр номонд олон хайку бий. Тэр дотор:
Түнэр харанхуйд
Нохой хуцалдах нь
Сар гарах мэт гэсэн нэгэн хайку бий. Эсрэг зүйрлэл хэрэглэсэн шүлэг шиг санагддаг боловч би энд шүлгйин хийц бүтцийн талаар өгүүлэх гээгүй учир энэ тухай өгүүлэхийг түдгэлзье. Энэ шүлгэнд дахиад л сар. Сарны тухай хамгийн их бичдэг чруу найраг бол Т.Эрдэнэцогт. Түүнд:
Өвлийн сар
Бүгээн морьтой хүн
Холуур тойрох мэт
гэсэн шүлэг ч бас бий. Эрдэнэцогт бол сарны тухай хамгийн олон шүлэг бичсэн яруу найрагч төдийгүй сарны тухай хамгийн сайхан шүлэг бичсэн яруу найрагч. Түүний:
Үүр цайхын өмнөхөн
Сая жилийн чанадад буй
Саран дээрхи гөрөөсийг үзлээ.
гэсэн энэ шүлэг шиг сайхан шүлэг одоо хүртэл үзээгүй явна гэхэд хилсдэхгүй. Энд дорны домог сэтгэлээ, гүн ухаан, зөн совин бүгд бий.
Чухамдаа энэ шүлэг хэрхэн бүтсэн нь бас л нууц. Байж болох олон таамаглал дотроос бурхан тэнгэр зарлигладаг байх гэдэг тааврын магадлал илүү. Ер нь тийм ч болов уу. Яагаад хэмээвээс яруу найрагч гэдэг тэнгэрийн хөвүүн бөгөөд тийм хөвгүүдийн нэг нь Т.Эрдэнэцогт байх гэж би санадаг.
                                                                                                           Монгол Улсын Төрийн
                                                                                                                     шагналт зохиолч
                                                                                                                                        Дарма.Батбаяр
                                                                                                                                               2002.05.31

Аниргүйн ертөнц, түүний шүлэгч

2010-09-05T22:23:00.000-07:00

Түмэн-Өлзийн Эрдэнэцогт бол 1990-ээд оны Монголын яруу найрагт дуудах нэртэй, дугуйлах буйртай залуусийн нэг. Түүний амгалан дөлгөөн, даруу байдал яруу найрагт нь нөлөөлж, аядуу намуун уянга, тунгалаг сэрэл мэдрэмж голлосонмонгол ахуй, монгол сэтгэлгээтэй, байгалийн дүр зургаар дамжуулан хүний сэтгэхүйг илэрхийлсэн богино шүлгүүд нь анхаарал татаж байна. Өөрийн үеийнхний эстрад маягийн шүлгүүд, хэлбэр голдуу хөөцөлдсөн хөнгөн дэврүүн байдлаас ангид нухацтай шүлгүүд нь энэ яруу найрйгч “ясны шүлэгч” гэдгийг нотолно. “Товчхон бичнэ гэдэг бол авьяастайн төрх” гэж А.П.Чехов хэлсэн. Түүний шүлгүүд товч бөгөөд тодорхой байгаа нь улигт урт шүлгүүдийн үерт автсан энэ цаг дор таатай санагдана. “Ганц морин хараацай тоно дээгүүр эргэлдэж”, “эвдэрхий сүмд амрагууд үнсэлцэж”, “удган үүл нярайлж”,
“халуун намараар цас бударсан” түүний ертөнц нь бүхэлдээ импрэсионист уран зургийн орчлон, түүгээр дамжин илрэх уйтгарт мэдрэмж, хачин жигтэй нам гүн орчлон юм. Яруу найрагч Т.Эрдэнэцогт “арван тавны сараар уулс өвгөрөх”-ийг мэдэрч, “Нэгэн цэцэг хийсэх мэт болов. Хаврын эрвээхэй” хэмээн харж, “өвгөдийн суудал эзгүйрнэ” гэж ухаарч, “хяруу тэвэрсэн цэцэг” мөнх усыг шивнэж буйг өгүүлдэг өмөрмөц авьяаслаг найрагч бүлгээ. Нас бие нь гуч өнгийж, нар сарны танил болон энэ найрагч “хус модод хөхөрч, навчсын судас тасрахыг” анирлаж буй нь яруу найргийн нандин ертөнцөд нэвтэрсэний шинж бөгөөд гоё үг хоосон хэлбэр, сүржин дуулианаас ангид жинхэнэ найрагч болохыг харуулж байна. “Туулайн хэвтэр эзгүйрэх, үүлэнд болжимор чичрэх, сэтгэлд зул бадамлах, эгчмид саран нүдээ аних, нугын салхи зөөлхөн гинших, чандгн одод гуниглах, сульдсан салхи цэцгийн дэлбээ хөдөлгөн үл чадах” Эрдэнэцогтын найргийн ертөнцийн үүдийг нээн, уншигч таныг урих завшаан тохиолдсон эл ялдамд зовиурт сэтгэл, нууцлаг орон зай, түгшүүрт аниргүйн шүлэгчийг танилцуулж буйдаа нэн таатай байгааг бас өгүүлье. Яруу найрагч өөрийн ертөнцийг бүтээдэг. Түүнийг сэрж мэдэрч, ойлгож, бясалгаж, ухаарч уншигчид бас яруу найрагчидтай хамт өөрийн сэтгэлдээ нэгэн шинэ ертөнцийг бүтээдэг жам буй. Тэр л учир “хөх уулс бууралтаж, халтар гүрвэл элс хээлж, модод оройгоосоо эхлэн шарлаж, эрээ санасан бүсгүй дэрээ норгож, морин сар, хулан зэрэглээ, туулай өдөр зэрэгцэж, нарны алтан мөчир дээр өмнийн шувууд сууж” буй түүний ер бусын ертөнцөд уншигч авхай тавтай морилогтун. “Би –сарны элч”, “Би-үүлсийн цуваа”, “Би-цас борооны дүрс” хэмээн өөрийгөө ертөнцийн орчил дунд ойлгосон яруу найрагч танд аниргүйн яруу найрагаа өргөн барилаа. Одоо танд болгоох эрх нь үлдэв.
Шүлэгчийг тэнгэр бурхан ивээх болтугай
                                                                                             Яруу найрагч Очирбатын ДАШБАЛБАР
                                                                                                                                               1998-4-17
                                                                                                                                     Улаанбаатар хот

Ээжийн үг

2010-09-05T22:20:00.000-07:00

“Үгийн уургаар санааны морь барина” гэдэг амаргүй биз ээ.
Хүгийнхээ анхны номыг уншиж,сэтгэлийнхээ үгийг бичиж үлдээх ховорхон завшаан надад тохиолоо.Миний хүү 11 настай байхдаа анхны шүлгийг бичиж, хэнд ч уншуулалгүй зөвхөн ахдаа захианд хийж явуулсан боловч, хэнэггүй ах нь удаж удаж ирүүлсэн хариу захиандаа дүүгийнхээ тэр шүлгийн тухай нэг ч үг цухуйлгаагүй байсныг би энэ мөчид дурсан санаж байна. Дөрвөн жилийн өмнө “Ил товчоо” сонинд миний хүүгийн анхны шүлгүүд зурагтайгаа хэвлэгдсэн юм. Тэр үед би Дорнодод байлаа. Шүлэгтэй сониныг нь гадуур эрээд олсонгүй.Тэгэхээр нь аймгийн төвийн номын санд очиж уншлаа. Би гэдэг хүн анх удаа номын санд сууж байгаа нь тэр. Уг нь би хүүгээ лам болгох юмсан гэж боддог байлаа. Заримдаа эмч юм уу багш болговол дээр юм шиг санагдана. Харин өөрөө бол нисгэгч болно гэж үргэлж ярина. Өөрийн гэсэн зам мөртэй, өөрийн гэсэн дуу хууртай, өөрийн гэсэн ном судартай байна гэдэг сайхаан. Ном бүтээнэ гэдэг буяны үрийг тарихтай адил хэмээн би сүсэглэн бодож сууна. Өвөг дээдсийн үед манайх гэдэг айл ширээтэй хаас тамгатай хэдэн адуутай байлаа. Түүн лүгээ миний хүүгийн шүлгүүд “тамгатай” юм шиг танигддаг байх болтугай. “Үгийн уургаар санааны морь барина” гэдэг амаргүй биз ээ. Хүүдээ болоод уран бүтээлч анд нөхдөд нь жирийн сайхан амьдарч, жирийн сайхан бүтээл туурвиарай хэмээн ерөөж уран бүтээлийнх нь аяны харгуйг ээж нь сүүгээр мялаая. Эрсэн бүхнээ олж, олсон бүхэнээ олны хүртээл болгож байгаарай , миний хүү.
1998-2-9-ний билигтсайн өдөр
Ядамын Түмэн-өлзий
Ном эрдмийн цагаан мөр арвижин дэлгэрэг.

Hurd: Namuuhan Orchlon

2010-08-29T04:29:00.001-07:00

"Хурд" бид олон жил хамт нөхөрлөсөн ч ердөө л таван дуу зохиожээ.

ERDENETSOGT’S SKY OF POETRY

2010-08-19T03:33:00.000-07:00

In his poems, the poet is always flying, joined with the wings of his imagination. T.Erdenetsogt has called his own revolving poetic space his ‘’Sky of mind.’’ In his sky of mind, the time flows, space expands, the horses gallop the snowy mountains rise up, the stars glimmer and the moon gleams. And the autumn hoarfrosts chill the bone, the flower fade, the mind grows melancholy. We realise that there is nothing which is eternal. And so we make offerings to the Buddhas and give pleasure to the shamanic spirits of the State. And so the poet makes the many stars in his sky of mind to shine, which Erdenetsogt himself calls ‘’Turning the Wheel of Pleasures.’’ Throughout Sky of Mind, the poet’s many thousands of waves, his hundreds and hundreds of birds of thought, float as prayers to acknowledge joy and sadness. This is the inner world of the poet, Erdenersogt’s sky of mind, it full of colors and vast waves, it reveals its own special landscape.
Reading Erdenetsogt’s first two published collections, it appeared that he flew free in the poetry of his own sky, that he followed his own imagination. This is what literary scholarship might call a search for a personal style. But in my opinion, it is better understood as a freefall, on the twin wings of wisdom and spirit, a leap into
an inner world.
I am very pleased that the English translator Simon Wickham-Smith has chosen to make this translation of Erdenetsogt’s Sky of Mind. He has also translated the work of one of the fathers of monfolian literature, Danzanravjaa, collections of the leading contemporary poets O.Dashbalbar and D.Nyamsuren, and such younger writers as T.Bavuudorj, and now T.Erdenetsogt. he has grasped Sky of Mind through the eyes of a translator. At the point where the Mongolian poet and the English translator intersect, there appears Sky of Mind. This is the brightness of the stars. Our famous poet and scholar D.Batbayar once said that Erdenetsogt was one of the children of Heaven. O would add to that list of the children of Heaven Simon Wickham-Smith.
The children of the blue Heaven fly together as friends in the sky of mind, creating the written culture of humanity, and I am pleased to see here the results of suchfine work.

G.Mend-Ooyo
President, Mongolian Academy of Poetry and Culture 19 vi 08

THE POWER OG MIND

I’ll look away, though
The power of mind
Will not bridle my look.

I’ll hide my love, though
The power of mind
Will not tether my love.

I’ll protect my word’s though
The power of mind
Will not rein in my words.

I’ll speak the truth, though
The power of actions
Will not whip my mind.

LOVE’S RED ROSE

Let my small sadness send a bird to you.
Let my weak mind make a necklace of wild flowers.
Let my own heart bring tears to my lover’s gaze.
Let my carve strange words in gold and whisper them in your ear.
Love’s red rose,
my bright and royal destiny.
Please protect my desire,
swim in my deep joy.
Let my give to the birds of spring the leaves which fell in autumn.
Let me please with love’s wine the woman who has touched me.
Let me take in my hands the flowers of August for March,
my love, send to me those words I am hoping for.
Love’s red rose,
my bright and royal destiny.
Please proceed, my angel,
into the pure temple of memory.
Though covered by a bright parasol, let me kiss your lips.
Please think that these joys of today will be eternal.
I shall take and caress your delicate hands,
my love, and in days to come let us welcome the run.
winter’s happenings are thite
winter’s gaze is cold
winter’s love is freezing
winter’s tryst is simple
winter’s dreams are dark
winter’s festivities are modest
winter’s separation is pale

18 vi 99
ABOUT WHAT IS

A person it is who goes up to heaven.
A feather it is which sink into the sea.
A dream it is which covets gold.
A wish it is which takes shelter amid life.

A woman it is who sinks into the flowers.
A picture it is which overnights within the mind
A word it is which journeys on the wind.
A song it is which emerges from thought.

A person it is who becomes a Buddha.
A wish it is which is wealth from grain.
A bird it is which lives upon the land.
A memory it is which withers not, nor grows old.
11 vii 99

SOMEONE ELSE
(A BIRTHDAY POEM)
1.
Someone else,
someone other than me, is
going in another direction, is
thinking of someone else, is
looking somewhere else, is
planning something else,
Someone else,
someone other than me.

2.
I fight with someone else,
I make peace with someone else,
I protect someone else from another,
I tell lies about someone else to others,
I make requests of someone else,
I am distressed, can barely look at someone else,
I feel their pain, I take care of them.
Someone else,
someone other than me.
9 x 00

MY FREEDOM,
OR SEEKING THE TRUTH

‘’Whoever discovers truth in the morning,
may that evening die.’’
Confucius

Why does the orphaned white camel
of my mind keep on bellowing?
My freedom comes from finding, now and not tomorrow,
why day and night it encircles me.

The proud white lion of my mind rises,
drunk and disheveled, it approaches with shaking mane.
My freedom comes from knowing, now and not this eveinig,
why it breaks through other people’s quiet.

In the breast of my mind’s sacred gazelle
I hide the wickedness and goodness I have done.
My freedom comes from recognizing truth,
from always lying down in peace, without a word.
2000

HOMELAND WITH A HERD OF ANTELOPE
On the 80th anniversary of Munhhan sum

The thundering of a horse, fast as the wind,
the spirit of virility arisen in its mind.
A bright flower on the yellow steppe,
it stroked our hair with a woman’s gentleness.
My homeland, my cradle, hitched upon my dreams,
with herd of antelope pulsing throuth the mirage.
My homeland, raised with heartfelt melody,
the call of birds, suspended on a line of flight.

I drove the cranes across the edge of the clay marshes
in my mischievous youth, with a wry smile.
A herd of antelope danced in circles
on the brown and oil-drenched hills.
My homeland, my cradle, hitched upon my dreams,
with herd of antelope pulsing throuth the mirage.
My homeland, raised with heartfelt melody,
the call of birds, suspended on a line of flight.

The hearth fire burned in the brazier,
and the children were happy under the round roofring.
The stars of destiny shone like prayer flags in the sky,
desire emblazoned in eternal prayer.
My homeland, my cradle, hitched upon my dreams,
with herd of antelope pulsing throuth the mirage.
My homeland, raised with heartfelt melody,
the call of birds, suspended on a line of flight.
11 ii 03

TIME
1
Time’s white birds circle over the roof of the ger.
Time’s sacred memories turn in people’s mind.
Time’s white horses gallop in the valley.
Time’s gentle river that flows over the Earth.

2
Time’s young hare freezes under a bush.
Time’s itself hides among desires.
Time’s breath growls in the chest of a lion.
Time’s glares into on the people’s minds.

3
Time’s rainbow of white jade advances over the hills.
Time’s gammadion stands out in the blue sky.
Time’s royal throne withers as it waits for its master.
Time’s turn’s grey on the peaks of the mountains.

NAKEDNESS
‘’Truth and nakedness are like the absence of cause and effect.’’
(From my journals)
1
In the wind that blows and erodes color are naked.
In the stream that flows and erodes stones are naked.
Against the lips that kiss and erode lips are naked .
In the palms that caress and erode the body is naked.
2
In the midday heat flowers are naked.
In the winter’s chill trees are naked.
In high sky the moon is naked.
In deep river fish are naked.
3
In the dream that’s missing the emptiness is naked.
At night when the fox goes hunting the darkness is naked.
In the sadness of orphans tears are naked.
4
In the truth of death humans are naked.
In the truth of being left behind the one alone is naked.
In the truth of destiny traces are naked.

THE WILD STEPPE OF DARIGANGA
For my maternal uncle U.Erdenebayar

The yellow, yellow grasses with a zither’s melody,
the little sharga horses with sinews reaching to shambala,
water from a spring with healing properties
The cosmic rays which touch the gilded mountain peaks.
The wild steppe of my Dariganga.

The rabbit in the moon spends the night, warmed in
the silver carigana of Golden Hill.
The high-born woman awaits her lover, reflected in the
waters of the Ganga.
A million years ago, men wore a path up Shiliin Bogd,
and wind and antelopes flash here and there,
under the sun and the moon.
The wild steppe of my Dariganga.

At dusk, the stone men come to life and wash in the
waters of the Duut.
Beautiful swans retur, they circle the lake, calling,
weeping for their plumes.
Around the elders’ hearth, the story begins, the
story they enjoy,
and there, the perfect great light, the cradle of a
clear mind.
The wild steppe of my Dariganga.

The saiga and the wounded wolf have protected them
selves just the same.
Secrets have been gathered, unsolved, loike the yellowed
pages of a book.
The words of an oath, clear as glass, have been re
peated like an echo.
A silver cup is filled with distillate, the mind too.
The wild steppe of my Dariganga.

The winds of Golden Hill have drawn the white horses,
and the eternal great light has feasted with fiddle melodies.
I have explained this life of coming and going ,
I have shown this life of remaining and abandoning ,
The wild steppe of my Dariganga.

In the glory of Shiliin Bogd , rising among the mists ,
we have brandished Mongolia’s many pennants.
The golden strands of the rising sun have moved
among the grasses, and are brought
eternally to life in human forgetting in memory.
The wild steppe of my Dariganga.

Where the orphaned swan does not spend the night,
the elders taste the clear waters of the Ganga,
they sing “The Little Sharga” ,and follow Toroi’s road.
The song began at morning ,sounds out until the
shining sleep of night,
and the high blue heavens bow down.
The wild steppe of my Dariganga.

THE PATH OF TRADITION,
THE TRADITION OF THE PATH

On the path of tradition.
I am walking in cold weather.
This distant path, with neither end
nor beginning, pitches mightily and rolls
On the path of tradition,
I throw light into the fearful darkness.
This path, going forth with neither boundaries
nor destination, is uphill and mightily hard.
In the ravine between truth and lies,
I have walked into hailstorms and snowstorms,
stepping out alone among many.
In the tradition of the path,
I step out, boastful as a Haan.
In the tradition of the path,
I crawl obediently like a serf.
And, since I don’t know when I’ll be coming back,
why should I make pains to hurry down this path?
8 iii 04

DEDICATION
Traversing the edges of the cosmos,
it flashed in the moon’s sphere.
It broke from its site upon the land,
it crossed the boundaries of the world,
and held fast to the stars and planets.
It gathers up the world’s great mountains,
the ornament of the blue rises aloft.
Otgontenger, my beloved.
Bowing down to my great
and lofty beloved, I have dedicated
this my dear brothers
Ts Bavuudorj and Ch Uuganbayar.
PROLOG
The lion roars about
its peaceful white mountain.
Oh, but is that the wind?
The golden fiddle sounds
amid the protective peaks of white.
Oh, but is that a horse?
The mist shines in the air
on the white savior mountain.
Oh, but is that the moon?

THE ETERNAL WHITE STUPA,
OR HIGH AND NOBLE OTGONTENGER
1
The white gods of Mongolia are beckoning,
the covers of Halkha’s great mountains lend support.
The queen cleanses her feet in the clear river and,
in his mountain seat, the Haan turns his prayerscarf mind blue.
The white gods all Mongolia occupy the cosmos,
and we pray whit joy to the most high Buddha.
Purification, like the Jetsundampa’s word, melds with harmony,
and the spirit of blue Mongolia rises to occupy the earth.
They rise to occupy the earth, the people milk their destiny.
The people milk the destiny, they raise the wind horses.
The spirit on the wind horse steed is great Otgontenger,
and the white horse on the pennant, its golden mane erect,
soars and swirls towards pure Shambala.
This pure Shambala is the peaceful blue Heaven,
and yes, the peaceful blue Heaven is the Buddha’s pure land.
And the white horse on the pennant, its silver mane erect,
soars and flutters towards the land of worship.
This land of worship is the eternal blue Heaven,
and yes, the eternal blue Heaven is the land of a thousand Buddhas.
And the white horse on the pennant, its black mane erect,
soars and strives towards the land of the holy ones.
This land of the holy ones is Hurmast’s blue Heaven,
and yes, Hurmast’s blue Heaven is the land of saints.

2
Otgontenger, seated with crossed legs,
gives pleasure to the creatures of the world.
In the blue canopy above the peak the sky flourishes stars.
On Otgontenger, seated like the holy ones with crossed legs,
the children of good fortune grow plentiful.
On the mountain, the Buddha’s incarnation they pray for others.
From Otgontenger, the royal siege the song of dharma resounds.
In the sphere of lapis lazuli green tara appears.
From protector otgontenger the song of dharma resounds.
In the sphere of lapis sky blue white Tara is seen.
To Otgontenger, on the Haan’s lion-throne all make obeisance.
My mind, my gaze rises it find the hawk’s wings.
To Otgontenger, with the eyes of Buddha,
the monks and nuns make prayer.
My weak, my gentle mind rises it find the eagle’s wings.

THE ROUND DOOF-RING OF THE SKY OR VAJRAPANI, ABOVE THE MOUNTAIN PEAK

Vajrapani has supported the ninety-nine Heavens.
Vajrapani has whitened the good Heavens.
Vajrapani has blocked the dark Heavens.
Vajrapani has laid foundations for the blue strata of Heaven.
Vajrapani has brought forth mountains from the mountain peaks.
Vajrapani has leapt over the snowy mountains.
Vajrapani has propped up Hurmast, old and grey.
Vajrapani is beyond revolution above the peak.
Vajrapani is beyond praise above the forehead.
Vajrapani is beyond prayer, above worship.
Vajrapani is beyond meeting, above the fontanelle.
Vajrapani is the four powers if you look to the four directions.
Vajrapani is the eight offering if you look to the eight directions.
Vajrapani is the ten wrathful deities if you look to the ten directions.
Vajrapani is the heart’s from if you look to every direction.
Five-colored juniper has the five colors of offerings.
The lake of eight qualities has the eight paths of the Buddha.
Vajrapani is fierce, whit the dalai Lama’s blessing.
Vajrapani has made the sacrifice of the state which kneels everywhere.
The white mountain is a shelduck, floating in the sphere of Heaven.
The white mountain is a lion, dominating the sun and moon.
The white mountain of the Precious Ones has the merits of the ancestors.
The white mountain is the high stupa, the glorious wheel of the ages.

The shining white mountain of the flurrying blue cosmos,
the blazing white mountain of the foggy blue skies,
the wind’s white mountain blazing in the moonlight,
the white garuda mountain flashing in the snowlight,
the sky’s mountain kin rising with the moon,
and fortune’s mountain kin birthed with the Buddha.

Vajrapani, buddhahood revealed
Vajrapani, supporting the holy ones
Vajrapani, supported by Hurmast
Vajrapani, purified by the rain

Vajrapani, a state of ocean piety
Vajrapani, a box for the wrathful deities
Vajrapani, the silver fontanelle
Vajrapani, the golden ingot of the east

Vajrapani, I want to set his shadow to revolve
Vajrapani, I want to preserve his spirit
Vajrapani, I want to worship his genius
Vajrapani, Sumeru of great good fortune

23 x 00
22 vi 01
Zavkhan – Ulaanbaatar

WORD/SKETCHES
‘’The old men of meaning arise, leaning on the staff of words’’
Gunten Gegeen
Sin is ever graver sin, when words have split away from meaning’s source.
Words float upon the eyes in the depths of mind.
Words – a snake’s poison, a sharp dart, a taste of honey.
In a single word there dwell a thousand truths, a thousand lies.
The magic of words cajoles people’s minds. It cajoles the local spirits of the land and the water to send down rain, and it calms the tears of men and beasts until they cease.

TODAY
Though the shadows of yesterday follow from behind,
though it comes to meet the brightness of tomorrow,
today is an orphan, all alone.
Though we wait, it does not come
Though we want it, we do not get it
Today is like a hindrance.
Though we shallow it inside, it comes to an end
Though we weep within, our voice is in mourning
Today is like tears.
Though we knock back strong wine,
Though we thrive in it and amuse ourselves,
Today is like a separation.
Though the candle goes out,
Though the summer sun returns,
Today is like a meeting.
We gather flowers, the clouds move on,
The rain abates and, though thought flees away,
Today continues , uneternally
Today, right mo I bid you
Farewell upon your final path.
Since we`ll meet again tomorrow,
I will hurl stones at the depths of oblivion.

SKETCH I
1 RAIN
SPIT
SPOT
SPIT
SPOT
SPIT
2 DESERT
A single grain of sand burns like the sun
3 SNOW
Skygrass withering…
1 RAIN AGAIN
A lark sneaks into the dog`s bed
2 DESERT AGAIN
We run along the lizard’s train into the depths of the sand
3 SNOW AGAIN
White up to the raven’s shoulders
1 AND RAIN ONCE AGAIN
Grandmother’s thinking how, if two rainbows appear, the rain will fall again
2 AND DESERT ONCE AGAIN
Sucked the cold, cold snow
3 AND SNOW ONCE AGAIN
Skyless clouds, cloudless skies
January 2004

FOR THE GIRLS
Girls, I’ll brag about my love for you.
Because I acted babyish and soft when I was in love,
I did not get drunk on strong wine.
Because I am a sot, befuddled, when I’m enamored,
I don’t get sizzled on the best of wines.
The most lovely beauty is the most fragile.
The most valuable dress is first to fade.
The most beautiful of girls is the most exhausted.
The most lovely word’s are lies indeed.
The song of life is melancholy.
The taste of love is bitterness.
In the space twixt song and melancholy,
the path of love is mapped across eternity.
Girl’s I’ll sing of how I’m enamored of you.
The scent of spring flowers is sweet and aromatic,
it leads us into love, it brings us joy.
The drizzling rain of autumn is pure and gentle.
This meeting in the sun is moving and simple.
Girls, I’ll brag about my love for you.

9/9/99
For my dear friend N.Baasanjav
In the morning, with its ancient melodies of wind,
I gaze upon the world from a high mountain peak.
Under the old skygods whom they’ve befriended,
The songbirds sing across archaic distance.

From beyond a thousand ancient years, for sure,
In the pleasure of the stars, the color of emeralds,
At the command of wise men, a rain of verse is falling
On the silver earth, beneath the feet of Yangchen Lhamo.

The peaceful emptiness of the ten directions and the three times
is gentle, like the shelduck’s gentle song.
And oh, upon your ears its poetry sounds,
and birds with golden wings are loosed from my mind.

The goddess Melody smiles with joy
meanwhile, softens like a mortal.
She elegantly dances many ateps.
Across the precious world, the verse begins.

In the morning with its ancient melodies of wind,
I gaze upon the world from a high mountain peak.
Under the old skygods whom they’ve befriended,
the songbirds – you – song out across archaic distance.

LOVE’S AUTUMN
Aripple ripple aripple
Love’s autumn meets with us, and
In song song in song
Toy come to us with memory’s recollection

Yearning yearning yearning
I send you love poems flying in on silver leaves, and
over and over and over
we share together our pale memories

joyful joyfully joyful
you come my love to me, and
loving lovingly loving
to you I dedicate our love

the two swans remaining
are song’s autumn,
the gentle love they’ve found
the autumn of recollection

DESIRE
I want to live life as it should be lived.
Even serpents live their own lives through.
They thing very little, they breed and multiply
they recycle the soil, they eat young fry,
they gnaw on thyme leaves and, abandoning these three,
their handbroad form curls away their life, secretly,
I want to live life as it should be lived.
Even the grasses grow their own lives through and wither.
Burnt by winter’s cold, yellowed in the summer sun,
pounded by the rains of autumn
and crushed by many feet, still they struggle skywards and,
though eaten by cows, again they grow, and we are amazed.
For the sake of others,
I want to live life as it should be lived.
A hundred years more is nothing to them.
In every moment, I want to live life as it should be lived,
yes, even for a thousand years.
If I loved a beautiful woman, I would openly call her my wife.
So, as I wander aimlessly through, twenty years,
Lighting candles in the darkness, doing good for men and beasts,
seeking my desires, unhampered by anyone or anything,
I want to live with the from of Heaven, of fire or of wind.
Mother, I’ll immortalize these clear and golden moments in the world.
Eschewing power, revealing what my heart of manhood desires,
Loving my motherland, speaking words for the sake of simple people,
I want to live life as it should be lived.

SHILIIN BOGD
Shiliin Bogd, where fire is concealed in featherlight rocks
Shiliin Bogd, folding its wings like the garuda as it ages.
Shiliin Bogd, who snares with fire the proud blue Heaven,
Shiliin Bogd, whose voice is of rocks colliding with the stars,
Shiliin Bogd, who melts the hoarfrost cold of winter,
Shiliin Bogd, rising blue beyond the saltmarsh steppe,
Shiliin Bogd, whose fiddle melody softened the swan`s song
Shiliin Bogd, has flowed out, over the horse’s back’s
Shiliin Bogd, of the wind horse’s promise,
Shiliin Bogd, the eternal guard, looking out across the frontier.
Shiliin Bogd, revered and honored by another’s child.
Shiliin Bogd, comes tp life, a princess
washes her feet and face, among the grasses, gazing at the skies.
Shiliin Bogd, the fifteenth day moon placed above its peak.
Shiliin Bogd, a girl of eighteen, happy beneath her skirts.
Shiliin Bogd, and stories from many aeons.
Shiliin Bogd, a new ornament for the whole world.

A SPRING NIGHT
The color fled
from the cold moon,
and with my hands
I covered my face.
And my hands were cold.
April 2000

MY MAN’S BODY
I seek for myself in myself
I seek for Buddha in myself
I seek for Heaven in myself
I seek for others in myself

Here and there in my little body,
truth and lies range by side.
Darkly draped in hatred and in grudging jealousy,
I seek for myself.

In my dear body’s honored life,
kindness ,honor, sacrifice and mercy combine.
In the glistering magic of purity and enlightenment,
for the benefit of all, seek for the Buddha in myself.

From my shadowy body’s soul flows
the melody of mantra, the blessing of the sutra.
The whinnying of the sprit’s white horse is heard, and
I seek for Heaven in myself.

From my dewy body’s heart is heard
the life of the revered Buddha.
My soul comes to life, poetry’s servants, and
I seek for others in myself.

The mind in this body of mine
gathers the amazement of the world,
an extraordinary temple.
And, in this extraordinary temple, the cosmic wheel turns.
29 xii 00
The Wheel Group
SKETCH II
LEAVES – 1
Leaves fall to Earth, waving to the sky.
Leaves float in the waters of the sea, waving to the stars.

Leaves flutter into life, waving to me.
Leaves fly away for winter, waving to the butterfly.

LEAVES – 2
Leaves turn into colors of the Earth.
Leaves aflame in the color of blood.
Leaves absorb the colors of the sun.
Leaves grow to the shape of heart – a simple life.

LEAVES – 3
Leaves look like the hearts of the dead, hung on every branch.

Leaves look like tears of love and resentment, welling
on every branch before reaching earth.
Leaves look like couples, linked with their hearts on
every branch.

Leaves look like wishes of the sky, hung upon every
branch, everyone a part of human life, eroding
time itself.
LEAVES – 4
Leaves- like Mother Earth.
Leaves’ veins- like rivers.
Leaves’ shadows – like daytime beetles.
Leaves’ rustling – like gossipa.

LEAVES – 5
To tread on fallen leaves is like wading through the rising sun
To pull of growing leaves like making one’s beloved cry
To cry over withered leaves is a lie.
Waiting with a broom for the leaves to fall is the truth.

LEAVES – 6
The palms of our hands look like leaves.
Our lover’s eyes look like leaves.
The shapes of our lips look like leaves.
Leaves that are not yet grown are dreams.

LEAVES – 7
A single leaf endures four seasons – wonderful
A single leaf foretells disasters – fearsome
A single leaf symbolized life – genius
A single leaf bends , begging for mercy – humble
LEAVES – 8
A spring leaf is fate
A summer leaf is happiness
A autumn leaf is bereavement
A winter leaf is sorrow.

LEAVES – 9
A green leaf – it’s you
A withered leaf – it’s me
A love leaf – it’s you
A dry leaf – it’s me
A leaf is life

LEAVES – 10
A leaf is wind in the shape of e heart,
A colored picture of dreams
A shooting star ,
A memory about to be forgotten.

LEAVES – 11
Leaves
Struggle through the autumn ,
To make me understand the language of the wind.
When we don’t understand each other, the wind and I ,
We mock each other for having no common language.
Somebody seamed to whisper: “My brother, you are deaf !”

I looked around and saw
A last leaf fluttering down, behind a tree.

A BLACK SCARF
Your black scarf,
Against the winter’s snow.
Your loving mind
Embraces ancient riches.
Like an elegant, fanshaped butterfly.
Flying into every flame,
This lovely young girl of mine
Is taken in by flattering words.
Do not put on your black scarf,
Like dreams of deep wine .
Get away from loving minds ,
Don’t look sweet in that black wrap!

TIME AND ME…
“ A person before death
Is like a candle in the wind .”
From the Buddha’s teaching
1
I take the pen I’ve made of time , I write down words.
I embrace time like a woman, I gaze into her face.
I make a monument of time, I place flowers at it’s feet
I bring to life then Buddha’s of time, I make his eyes white with light

2
Time is like a snowstorm, like a fall of rain ,
Lashing out at me and you, unfriendly as it
Kneels us on the execution block , we’re
Waiting to hear its teaching on death.

3
A characteristic
Death is a charatenistic of someone’s life.

A paradox
My death is the continuation of my eternity.

A lamp
The death of others – I suck a line of verse in
my mouth , it dissolves into my mind

A though
Death –
Leaves fall and bud, the place where they have fallen turns to yellow.
Tears flow and dry up, and the place where they have dried turns dirty.
My smiling son weeps, and when he weeps , I feel pity.
The snow packs together and melts, and where it melts turns to black .
The buttons rip from a shirt and I feel sorry that they’ve been ripped away.

Өнө мөнхийн цагаан суварга буюу Өндөр дээд Отгонтэнгэр

2010-08-16T00:38:00.001-07:00

Эхлэл
Амгалан цагаан уулнаа
Арслан хүрхэрнэ
Аяа, тэр салхи мөн үү?
Асралт цагаан оргилд нь
Алтан хуур эгшиглэнэ
Аяа, тэр салхи мөн үү?
Авралт цагаан уулнаа
Агаарын будан туяарна
Аяа тэр салхи мөн үү?

Зориулал
Сансрын хязгаарыг гэтэлж
Сарны мандалд цайвалзсан
Орчлонгийн хаяаг давж
Огторгуйн мандалд хөвсөн
Газрын буурианаас тасарч
Гариг оддыг эрхшээсэн
Дэлхийн их уулсыг хураан захирч
Дээр хөхрөгчийн чимэг болон сүндэрлэх
Отгонтэнгэр хайрханд мөргүүлсэн
Эрхэм анд яруу найрагч

Ц.Бавуудорж, Ч.Ууганбаяр хоёртоо зориуллаа.

Өнө мөнхийн цагаан суварга буюу Өндөр дээд Отгонтэнгэр

Хамаг Монголын цагаан сүлд тэнгэр даллан намирна
Халхын их уулс хажуу бүрээс нь түшнэ.
Хатан тунгалаг гол мөрөн өлмий юугий нь ариулна.
Хаан суудалт уулнаа сэтгэлийн хадаг цэнхэртэнэ.
Бүх Монголын цагаан сүлд сансар эзлэн сүндэрлэнэ.
Бүгдийн дээд бурхан маань хөгжөөн залбирна.
Богдын лүндэн мэт ариусал яруусалд сүлэгдэнэ
Хөх Монголын ариун сүлд хөрст эзлэн мандана.
Хөрст эзлэн мандахдаа хүмүүн заяаг ивэлгэнэ.
Хүмүүн заяаг ивэлгэхдээ хийморийн хүлгийг гуруйлна
Хийморийн хүлгийн сахиус нь хөлгөн их Отгонтэнгэрээ,
Алтан шашир дэлтэй хийморийн цагаан хүлэг нь
Ариун Шамбалын зүг эрчлэн хуйлран дүүлнэ
Ариун тэр шамбал нь амгалан хөх тэнгэрээ
Амгалан хөх тэнгэр нь ариун бурхны орон оо.
Мөнгөн шашир дэлтэй хийморийн цагаан хүлэг нь
Мөргөлийн орны зүг эрвэлзэн дэрвэлзэн дүүлнэ.
Мөргөлийн тэр орон нь мөнх хөх тэнгэрээ
Мөнх хөх тэнгэр нь мянган бурхны орон оо.
Хул шашир дэлтэй хийморийн цагаан хүлэг нь
Хутагтын орны зүг тэмүүлэнхэн дүүлнэ
Хутагтын тэр орон нь хурмаст хөх тэнгэрээ
Хурмаст хөх тэнгэр нь хувилгаан богдын орон оо.
Очир завилгаат Отгонтэнгэр
Орчлонгийн амьтныг баясгана
Оройн дээд хөх мандалд нь
Огторгуйн одод бадамлана.
Богдын завилгаат Отгонтэнгэрт
Буяны үр арвижна
Бурхны бүрэлбаат ууланд
Бусдын төлөө залбирна.
Ноён олбогт Отгонтэнгэрээс
Номын дуу цуурайтна
Номин цэнхэр мандалд нь
Ногоон дарь эх тодорно.
Чойжин дүртэй Отгонтэнгэрээс
Чойрын дуун эгшиглэнэ
Цалин цэнхэр мандалд нь
Цагаан дарь эх үзэгдэнэ
Хаан сэнтийт Отгонтэнгэрт
Хамаг бүгдээр мөргөнө.
Харц сэтгэл минь бадарч
Харцагын жигүүрийг олно.
Бурхны мэлмийт Отгонтэнгэрт
Бурсан хуваргууд залбирна
Буурай номхон сэтгэл бадарч
Бүргэдийн жигүүрийг олно.

Огторгуйн хорол тооно буюу оройн дээд Очирваань
Ерөн есөн тэнгэрийг ивж тогтсон Очирваань
Цагаан зүгийн тэнгэрийн бүлж тогтсон Очирваань
Хар зүгийн тэнгэрийг хааж тогтсон Очирваань
Үелэн цэнхэртэх тэнгэрийн үндэс болсон Очирваань
Уул уулын оргилоос ургаж цогцолсон Очирваань
Ус усны өлмийнөөс оргилон ундарсан Очирваань
Цаст уулсын дээгүүр цамнаж харайсан Очирваань
Цал буурал хурмастыг тулж зогссон Очирваань
Орчихуйн чанад оройн дээд Очирваань
Магтахуйн чанад магнайн дээд Очирваань
Сүслэхүйн чанад шүтээн дээд Очирваань
Золгохуйн чанад зулайн дээд Очирваань
Дөрвөн зүгээс харвал дөрвөн хүчтэн Очирваань
Найман зовхисоос харвал найман тахил Очирваань
Арван зүгээс харвал арван хангал Очирваань
Зүг зүгээс үзвэл зүрхэн хэлбэрт Очирваань
Таван өнгийн арц нь тахилын таван өнгө
Найман зүйлийн нуур нь бурхны найман мөр
Далай ламын адистай догшин ширүүн Очирваань
Даяарыг бөхийлгөгч төрийн тахилга болсон Очирваань
Тэнгэрийн мандалд хөвөх ангир цагаан уул
Тэргүүндээ наран саран эрхшээсэн арслан цагаан уул
Элэнц хуланц эцэг дээдсийн ерөөл буянтай эрдэнийн цагаан уул
Эрин жарны өрлөг түүхийн өндөр суврага-хүрдэн цагаан уул

Бударсан хөх сансрын
Бадарсан цагаан уул
Манарсан хөх тэнгэрийн
Мандсан цагаан уул
Сарны гэгээнд цайвалзсан
Салхин цагаан уул
Цасны гэгээнд цахилсан
Цагаан гарьд уул
Сартай зэрэгцэн мандсан
Тэнгэрийн садан уул
Бурхантай зэрэгцэн мэндэлсэн
Буяны садан уул
Хувилгаан тодруулсан - Очирваань
Хутагтаар түшүүлсэн - Очирваань
Хурмастаар тэтгүүлсэн - Очирваань
Хураар ариулсан - Очирваань
Далай их сүсгийн орон - Очирваань
Догшин дүртийн гүнгэрваа - Очирваань
Дээрхийн мөнгөн зулай - Очирваань
Дорнын алтан ембүү - Очирваань
Сүүдрий нь тойрч гармаар - Очирваань
Сүнсээ даатгаж үлдээмээр - Очирваань
Сүлдээ тэтгэж тахимаар - Очирваань
Сүмбэр их буяны орон - Очирваань
2000.10.22
2001.6.22
Завхан -Улаанбаатар

Миний зургууд 2

2010-08-16T00:09:00.000-07:00

Ирландад Хүрхрээн дор
Навчисын бороон дундуур
17-р зууны шилтгээн
Цөөрмийг ажихуй
Ирландын тэнгисийн эрэг дээр

Ганаа дүү мөн ч их зугаалууллаа даа, ахыгаа

Их гялайлаа, далай минь

Биллъярдын аваргууд. Belfast
Мэндээ, Тоогий, Ганаа пиавдан балиашиглаж, Нараа патиардав.

Нэг авдар пиав, Болох уу?
Бас нэг хатуу юм авчих уу?
...A...B...C...

Хүүхэд насанд хүргэж өгдөг галт тэрэг хэрвээ байдаг бол...
Belfast. Зохиолчдын цэцэрлэг 2009 он

Mongolian haiku

2010-08-11T02:01:00.000-07:00

The day started
With your smile.
I wish every morning be like this.
* * * * * * * * *
Old stars
Leave for horizon .
Dawn gets more stones
* * * * * * * * *
Thunder roars
I pray
With god
* * * * * * * * *
I dreamed
Of a long gone smile
And found the moon next to my pillow.
* * * * * * * * *
A childhood friend suddenly
Enters the room
It temps me to the playground
*** *** ***
River flows away
Leaving the trees along its bank
In sadness
*** *** ***
It shows in flurries
At the peak of the mountain
In traveler`s tent the watch wood is wet
*** *** ***
Stars swirl about in water
The more you great
The more they get
*** *** ***
Autumn sky
Fills with leaves
Leaving trees bent
*** *** ***
Camp-fire desires
To equal the sun
The night will assert this
*** *** ***
Like a clot of white clouds
Someone`s sadness
Floats in the wine glass
*** *** ***
A ten-legged spider
Swings in the air
Life space is not found by legs

Like spring days
Longing for rain
My thoughts find no rest
*** *** ***
Dream birds
Sing their songs
Sign of a faraway friend to come along?
*** *** ***
On the water surface
Mountains undulate
While the wind rests in the haze
*** *** ***
At the mountain next to the cliff
Fata Morgana center
The sun burns, still no tame
*** *** ***
Thousand s of rain drops
Become flowers
Day the day
*** *** ***
River stones give flower colors
grasshoppers give water`s scent
in the Gobi evening
*** *** ***

she smiles
but with purpose
in other`s directions
*** *** ***
At the end of light-darkness
Darkness starts with light
how naïve is the world
*** *** ***
a star shoots
Somewhere
A flower must be growing
*** *** ***
Water-weeds swim
Like fish in the pool
Under a grass-green moon
*** *** ***
Like an orphan camel calf
White clouds distance
Winter is in coming
*** *** ***
Candle light gets dim
Shadows are threatened
Only Gods are peaceful
*** *** ***

From the mountain in the west
The darkness moves
In the ravine in the east an owl wakes up
*** *** ***
Autumn wind
No traces of it
But it`s everywhere
*** *** ***
A wet rabbit
Looks for a bush
While the wind gets cooler
*** *** ***
With the flap of a butterfly`s wings
The wind raises from the silence
The storm has started…
*** *** ***
A small bird
Makes waters splash and shadows scatter
How about my mind?
*** *** ***
All grasses are bent to direction
Where the sun rises
what a long might!
*** *** ***

Hoar-frosts on top of every grass
As would the girl stare at me
I dreamt of a dawn
*** *** ***
In autumn night
All roads look white
But destination is dark
*** *** ***
Wind and flower
Call each other
Smile ,all around
*** *** ***
Were there no flowers
Is this world
Where songs would come from?
*** *** ***
He was saw off
For his last journey
Temple bells remain dumb
*** *** ***
In a poplar`s shadow
The sun is fallen a sleep
Leaves rustle
*** *** ***

Snow melts
Wet shoes give anemone scent
Even sunshine is blue
*** *** ***
Autumn wind
Like a horse herd went through
And crushed the grass and the flowers
*** *** ***
Spring water
With a swilling sun in it
Ice cold
*** *** ***
The lady in the neighborhood
Was aging in autumn and again young in spring
Forty winters have passed
*** *** ***
In the spring wind
Bulrushes are noisy
Extending the sounds of the fish
*** *** ***
Waiting for the fish
Jump up
The sun spends the night over the water surface
*** *** ***

A small bird expelled from its nest
Flutters at the door
It must have bee wind, in it`s previous life
*** *** ***
A meditating moon
Like the butterfly
Looks for remoteness
*** *** ***
Sky becomes rainy
Earth smells
From somewhere
*** *** ***
After birds flying in string
Clouds leave
Flowers with tears in their eyes
*** *** ***
Camel shadow
In shortest
An midday
*** *** ***
A pair of traces
Enters the woods ,deep
Tears knot in the throat
*** *** ***

The moon rises
Leaves floating in the lake
White…

“Манцуйны үнэртэй” манай нутгийн хавар…

2010-08-11T01:58:00.000-07:00

“Сүрэнпаран аймгийн Улбоов сумын сүү тосны завуудаас хoёр бүтэн чацга хүргүүлэв. Хүлэн авсан Цэнд,хүлгэндээ үхсэн Шавар”.Бүх нийтээрээ шинэ бичиг үсэгт дөнгөж тайлагдаж байсан 50-иад оны үед манай сумынхан алдаатай бичдэг нэгийгээ шоолон цаашлуулсан нь одоо ч олны амны бай болсон хэвээрээ байна. Ер нь манай сумынхан их шооч,хэлэмгий доломгой, энгийн яриа хөөрөөг нь сонсоод байхнээ шүлэг уншаад ч байгаа юм шиг,жаахан халамцуу хоёр хүний яриа бол дайралцаа үг хэлэлцээд ч байх шиг. Халх,боржигон,дарьганга,асууд,жичин,буриад,барга гэх мэт олон овог ястнууд эв найртай амьдран суудаг энэ нутаг Орлой мэргэн хутагтын хоёр отгоос бүрдсэн Богдын Их шавийн харьяанд байжээ.Ардын хувьсгал ялсан жил орон нутагт шинэ засаг захиргаа байгуулагдахад Уулбаянмөнх уулын хошуу анх үүсэж 1929 онд Хан Хэнтий уулын Мөнххаан уулын хошуутай нэгдэж байснаа 1931 онд дахин байгуулагдан шинэ түүхээ бичиж эхэлсэн юм.Унасан газар угаасан ус ,анх орчлонд мэндлэхэд алгаа дэлгэн тосож авсан ард зоныхоо тухай бодох бүрийд сэтгэл зүрхний гүнээс уярал догдлол ундран хавийн хүнд гайхуулж яримаар санагдана.Халхын хавтгайд хаанахын хүлэг хурдлан агтны манлай түмний түрүү болж байна,Уулбаян сумаас угсаа гаралтай Орлойн зээрдүүдийн удамт алтан тууртууд л асрын өмнө торгон жолоо өргүүлсээр байна.Орлой мэргэн хутагт Ренчинбадам,Хүүхэншүүлэн нар хурдан морийг шинжин таньдаг, уяж хурдлуулахдаа үнэхээр мэргэшсэн хүмүүс байжээ.Бас Содов гэгч баян эр хурдан морь худалдаж авахдаа үнэ хайрладаггүй байсан гэдэг.
1930-аад онд Улсын наадамд баян Содов морь уяж ирэхэд Хэнтий аймгийн Галшар сумын Дагимэд мээрэнгийн хонгор зүсний хоёр үрээний соёолон нь түрүүлж,шүдлэн нь хорин хоёрт оржээ.Содов хорин хоёрт орсон шүдлэн үрээг нь Дагимэд мээрэнгээс алд хадаг,тавин лангийн мөнгөн ембүү,арван атан тэмээ,хоёр залуу морь,таван цэнгийн хоёр алтан бөгж,200 төгрөгөөр худалдан авчээ. Үүнээс хойш Содов уяачийн үйзэн хонгор,сул хонгор,шил хонгор,шөвгөр хонгор,цоохор хонгор зэрэг алдарт хурдан хүлгүүд улс аймгийн наадамд түрүүлэн уясан эзэн,унасан хүүхэд,хурсан олныг баярлуулж байсан гэдэг.Одоо ч манай суманд Борын Дондогийн босоо хонгор магнайдаа тоосгүй түрүүлсээр л байна.Монгол улсын алдарт уяач,Уулбаян сумын уугуул Норовын Бажаа Хэнтий аймагт арван дөрвөн түрүү,хорин таван айраг авсны дотор 1991 оны наадмаас нь гурван түрүү,хоёр айраг авч байжээ. Улсын алдарт уяач Ононгийн хээр ч Уулбаян сумын унаган хүлэг билээ.Манай нутгийнхан “хурдан хүлгийг хичнээн өндөр үнээр худалдаж авбал төдий чинээ хурдалдаг гэх ч юм уу баян хүний байдсан гүү,үгээгүй хүний үрээ азрага хоёрын дундаас хурдан хүлэг төрдөг” хэмээн хуучилдаг нь оргүй үг биш бололтой.Эдүгээ Мишигийн Банзар,Мантайн Халтар,Цагааны Шагдар,Борын Лхамсүрэн,Борын Дондог,Сайрийсүрэнгийн Төмөр-Очир зэрэг уяачид удам угсаагаа нэр төртэй залгамжилсаар байна.Ер нь Орлойн удамт аргамаг хүлгүүд орчлонг тойрох шандастай даа.Баян Содов гэснээс манай суманд “дэлхий даахааргүй” баячууд олон байжээ.Арван мянга гаруй толгой малтай
Шаравдорж Өндөрхааны САА-г байгуулахад найман мянга гаруй малаа өгч байжээ.Шуудхан хэлэхэд Шаравдоржийн хөрөнгөөр Өндөрхааны САА байгуулагдсан гэсэн үг.1929 оны тооллогоор мал малын захтай гэгдэх Самбуудагвынх 7800 гаруй,Содов,Чоймбол нар тус тус 8000 орчим,Дагвынх
5000орчим малтай байжээ.Малд нүдтэй гэгдэх Навааны Хайдав уран Доржийнд буугаад мордохдоо бэлчээр гүйцэхээ больсон олон бяруун дотроос ганц бяруу худалдан авчээ.Тэр бярууны үр төл нь цөм ихэрлэсэн гэдэг.Үнэхээр л малд нүдтэй хүн байж дээ.Мал маллах арга ухааныг үе удам дамжуулан эзэмшиж өнөөг хүртэл нутаг орондоо элбэг дүүрэн амьдарч яваа хүмүүс олон бий .Тэдний нэг нь Монгол улсын гавьяат малчин Д.Чулуун юм.Д.Чулууны хүүхдүүд бүгд л халуунд халж,хүйтэнд хөрч ,хатуу ширүүнийг цөхрөлтгүй туулан мал сүргээ өсгөн үржүүлсээр байна.Ажилсаг хөдөлмөрч хүмүүсийнхээ тухай тоочоод байвал мөддөө дуусахгүй ч ганц хоёр жишээ дурдахгүй өнгөрч болохгүй нь ээ.Гомбосүрэнгийн Содов гэгч жинчин эр Эрдэнэдалай вангийн хошууны төвөөс түүхий эд ачаад Жанчхүүд буулгаж,тэндээсээ гурил будаа торго дурдан аваад Улаанбаатарт буулгах алсын аяныг жилдээ хоёр удаа хийдэг байжээ.Хятад руу нэвтрэхээ болих үед мань эр Эрээнцав,Бооржид ачаа буулгаад хүрэн тэрэг зөөн Дорноговь,Замын-Үүд хүртэл аялдаг байсан бол Н.Жамба хорин наснаасаа эхлэн гучаад жилийн туршид арван долоон удаа Жанчхүү орж байсныг манай сумынхан бахархан ярих дуртай.Уулбаянчууд бидэнд бахархах зүйл бишгүйдээ олон.Хоёр дайнд оролцож явсан гавьяат тээвэрчин Б.Намхай,Н.Лувсаншарав,Л.Данигай,Г.Дамдингаа,Б.Цэрэндаш нар бол эх орон ард түмнийхээ өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн хүмүүс.Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн Т.Намжим монгол хүний оюун ухааны чадавхийг дэлхийд гайхуулж явна.Түүнийг залгамжлан эрдэмтэн доктор С.Шагдартовуу,Д.Энхболд,Д.Түмэнболд нар боловсрол шинжлэх ухааны салбарын хөгжил дэвшилд хувь нэмрээ оруулсаар байна. Ардын жүжигчин Ш.Чимидцэеэ Монгол ардын уртын дууны гайхамшгийг ,монгол дуучны хоолойн цараа,авьяас билгийг дэлхийг тойрон бишрүүлж явна.Гавьяат дасгалжуулагч,улсын харцага Ч.Өвгөнхүү бол ХХ зууны манлай начин,ХХ1 зууны анхны харцага хүн.Улсын наадамд зургаан удаа зургаа давж цолоо батлан,самбо,жүдогийн дөрвөн удаагийн улсын аварга болж,үндэсний бөхийн аварга ,заан,начин олныг төрүүлсээр яваа багш сурган хүмүүжүүлэгч билээ.Энэ хүн Монгол бөхийн өргөөг босгоход зориулсан хандив цуглуулах их ажилд хоёргүй сэтгэлээр зүтгэсэн бол Ардын жүжигчин Ш.Чимидцэеэ Монгол түмний их шүтээн Мэгзэд Жанрайсигийг сэргээн залах буяны үйлсийн тусын тулд Монгол орноо бүтэн тойрсон өглөгийн эзэд юм.Ч.Өвгөнхүү харцага 1969 оны Цагаан сарын барилдаанд начин цолтойдоо түрүүлэн ид хаваа гайхуулж явлаа.Уулбаян суманд төрж өсөн,Уулбаян сумын дунд сургуулиас эрдэм оюун ажил амьдралын гараагаа эхэлсэн урлаг соёл,нам төрийн зүтгэлтнүүд,эрдэмтэд,тамирчид хэзээ ямагт бидний хүндэтгэл бахархлыг төрүүлсээр байдаг.ГЯЯ-ны орлогч сайд,нэртэй орчуулагч,яруу найрагч Д.Чимддорж,анхны сум нэгдлийн дарга Д.Дашзэвэг,Л.Данзанчойдор, Г.Дамдингаа,О.Сандаг,Л.Данигай,хүндэт чекист Н.Лувсаншарав,хурандаа Л.Тэрбиш,С.Маналжав,Ж.Дашцэрэн,Л.Мантай,улсын сайн малчин
Г.Балдан,П.Данзан,Г.Гомбодорж,Ц.Төмөр,З.Жамба,улсын аварга саальчин Б.Өлзий болон бүхий л насаараа төр улсын төлөө зүтгэж явсан ахмад буурлууд Ч.Дарам,Д.Дугарсүрэн,О.Дамбажунай,Г.Гочоо,Н.Цэрэнжав нар хойч үеийнхнийхээ мөнхийн үлгэр дууриал болсоор байна.
Өвөг дээдсийн үеэсээ манай сумынхан дотор ном бурхны дэг жаягийг баримтлан,лам хуврагын сахил санваарыг гажуудуулахгүй сахидаг
хөдлөшгүй сүсэгтэй,буяны төлөө буцашгүй зүтгэлтэй бурхны шавь нар Орлой мэргэн хутагтын хүрээ,Орлойн хурдан даяанчийн хийд,Номун хааны хийд,Баруун Гаанжуурын хийд,Дөрвөлжингийн хийд,Боонгийн хоолойн хийдүүдэд шавилан сууж байлаа.Даяанчийн хийдийн хамба Хайдав,Рэнцэн оточ,Самбуу гэлэн,Балдан ширээт лам гээд олон түмэндээ хүндлэгдсэн ач тустай сайн лам нартай байжээ,бид.1990 онд Ю.Содномцэрэн,Б.Ласран,Л.Жамбалсүрэн,Г.Чинзээ,Т.Галсан,Чойсүрэн, Ойдов,Чүлтэм тэргүүтэй өтгөс буурлуудын хичээл зүтгэл,санаачилгаар Дэчинчойнхорлин хийдийг сэргээн босгосон нь бидний сэтгэлийн мухарт сүүмэлзэж байсан итгэл бишрэлийн зулыг дахин бадамлуулсан зүйрлэшгүй буянтай үйл болсон юм.Гандантэгчинлэн хийдийн ловон лам Б.Эрдэнэхүү 1995 оноос тус хийдэд Утай Гүмбүнгээс 108 боть Ганжуур залж Дэмэд суварга,мянган Санжидмолом,мянган Доржзодов,Ганжуур,Данжуурын хүрд,Бурхан багшийн дөрвөн суваргыг бүтээн,Чойрын дацанг битүү зүмбэрлэн барьсан нь мөнгөөр үнэлэхийн аргагүй дээдийн дээд өглөг буян болсондоо.
Ай даа,яг одоо миний нутагт урин цагийн зөөлөн салхи сэвэлзэн,нөмөр энгэр газрын цас цоохортож,баруун хойшоо хараад зогсож байгаа,хөхлийг нь боосон азраганы шинжтэй Баянмөнх уулын эргэн тойронд эргэл мөргөлийн зам тодрон дурайж байгаа даа.Энэ хайрханыг гаднын хүнд ээлтэй,тахиж шүтэж чадвал халуун дотно хүлээн авч бууршгүй буян заяаг нь дэлгэрүүлдэг хэмээн домоглон хэлэлцдэг.Бас талын дундаа ноёлог Жавхлант шарга буюу Алтан-Овоо гэж уран сайхан уул бий.Энэ уулыг нэгэн шинжээч хүний ганц хүү шүтэж явбал өлзий буян нь дэлгэрнэ хэмээн айлдсан гэдэг.Өөш, Билгэх,Хар тойром,Ходоодын говьд нар шаргалтан тунараад,Гурван цагаан булгийн нуруу,Гурван сайн худагаар дөрвөн цагийн эргэлтэнд багшран байдаг мал сүрэг налайсаар л байгаа.Тун удахгүй агь таана,гогод мангир,гоньд хөмүүлийн үнэр хамар цоргин сэнгэнэнэ.Манай нутгийн хаврын үнэр ёстой л “манцуйны үнэр” шиг мөн чиг сайхан даа.

МҮОНРТ-ийн редактор Т.Эрдэнэцогт

Хайку шүлгүүдээсээ...

2010-05-19T03:35:00.001-07:00

…Тэр үдэш бороо орсон
Тэргэл саранд би
Хөлөө дүрж үзсэн…
***
Норсон туулай
Бут эрнэ
Салхи улам сэрүүснэ.
***
Гэрлийн хязгаарт харанхуй
Харанхуйн эхлэл гэгээ
Гэнэн дээ гэнэн, энэ ертөнц.
***
Бороо хүлээсэн
Хаврын өдрүүд шиг
Бодол минь тогтож ядна.
***
Цаг хугацааны өмнө
Алгаа тосов
Царайгаа ч харуулсангүй дээ
***
Сэтгэл минь чамд
Бүх л юмс багтана
Ганцхан би л багтахгүй

Хайку шүлгүүдээсээ...

2010-05-19T03:29:00.000-07:00

Нисэж буй шувуу
Унаж буй навч мэт
Намрын бороо...
***
Өнөөдөр -
Чиний минь инээмсэглэлээр эхлэв
Өглөө бүхэн ийм байгаасай
***
Аянга цахилна
Агшин зуурт би
Бурхантай хамт залбирна